Trong quan niệm của người Việt, ông Công ông Táo hay Táo Quân là vị thần hộ mệnh mang đến may mắn cho các gia đình. Bắt nguồn từ ba vị thần Thổ Công, Thổ Địa, Thổ Kỳ của Lão giáo Trung Quốc nhưng khi truyền bá sang đất ta đã được Việt hóa thành sự tích "2 ông 1 bà" - tượng trưng cho thần Đất, thần Nhà và thần Bếp núc.

Vào ngày lễ này, người dân khắp nơi trên cả nước đều sửa soạn mâm cơm với đầy đủ các lễ vật để tiễn ông Táo về chầu trời, báo cáo với Ngọc Hoàng Thượng đế những điều tốt đẹp và cả hạn chế mà gia chủ đã làm trong một năm. Bên cạnh đó, phong tục này còn mang rất nhiều ý nghĩa nhân văn, hướng thiện cao đẹp.

Nguồn gốc ngày ông Công ông Táo

Có nhiều truyền thuyết được dân gian truyền lại về sự tích Táo quân và cũng có nhiều dị bản khác nhau được ra đời. Tuy nhiên, nổi tiếng và phổ biến nhất phải kể đến câu chuyện "Sự tích vua bếp" dưới đây:

Thuở xưa, có hai vợ chồng tên là Thị Nhi và Trọng Cao. Lấy nhau đã lâu nhưng mãi không có con nên tình cảm của hai người ngày một lạnh nhạt hơn. Một hôm, Trọng Cao gây chuyện rồi đuổi đánh vợ, Thị Nhi thấy thế liền bỏ đến xứ khác và gặp được Phạm Lang. Hai người có tình cảm với nhau nên đã quyết định kết thành vợ chồng.

Lễ cúng ông Công ông Táo là một trong những ngày lễ quan trọng với người dân Việt Nam.
Lễ cúng ông Công ông Táo là một trong những ngày lễ quan trọng với người dân Việt Nam.

Về phía Trọng Cao, sau khi vợ bỏ đi mất thì anh ta đâm ra ân hận, day dứt nên đi tìm vợ khắp nơi. Thế mhưng đi mãi, đi mãi cũng chẳng tìm được vợ. Đến lúc cạn tiền đói khổ, Trọng Cao phải làm kẻ ăn xin và tình cờ một ngày, Cao đến xin ăn đúng nhà của Thị Nhi, lại gặp đúng hôm Phạm Lang đi vắng. Thị Nhi nhận ra chồng cũ, bèn nấu cơm cho ăn và cho nghỉ trong nhà.

Đúng lúc đó Phạm Lang về đến nhà, lo chồng mới nghi ngờ nên Thị Nhi bèn bảo Trọng Cao ra trốn trong đống rơm ngoài vườn. Chẳng may, Phạm Lang về nhà lấy tro bón ruộng nhưng không có, bèn nổi lửa đốt đống rơm để lấy tro. Vô tình đốt cả Trọng Cao đang nằm trong đấy. Thị Nhi thấy thế liền lao mình vào cứu rồi cũng bị thiêu. Phạm Lang thương vợ cũng nhảy vào theo dù không biết đầu đuôi câu chuyện, cuối cùng cả ba đều bỏ mạng trong lửa đỏ.

Ngọc Hoàng Thượng đế thấy thương 3 người sống có tình có nghĩa nên phong cho 3 người làm vua bếp hay còn gọi là Định phúc Táo Quân. Ngọc Hoàng giao cho Phạm Lang là Thổ Công trông coi việc trong bếp, Trọng Cao là Thổ Địa trông coi việc trong nhà còn Thị Nhi là Thổ Kỳ trông coi việc chợ búa.

Ý nghĩa của tục cúng ông Công ông Táo

Trong cuốn sách Nghi lễ dân gian - Nghi lễ cúng gia tiên của tác giả Minh Đường cho hay: Trong các vị thần thì Táo quân là vị thần theo sát đời sống hàng ngày của người dân nhất, là tai mắt tay chân của Ngọc Hoàng với muôn nhà.

Mâm lễ tiễn ông Công ông Táo về trời báo cáo Ngọc Hoàng.
Mâm lễ tiễn ông Công ông Táo về trời báo cáo Ngọc Hoàng.

Người dân Việt thờ cúng các vị Táo quân với mong muốn được các thần phù trợ và bảo vệ trước quỷ ma, không cho chúng xâm phạm đến nhà cửa, làm hại người trong gia đình. Điều này cũng bao hàm việc cầu bình an, may mắn mỗi ngày. Hàng năm, Táo quân sẽ ghi lại những công tội, tốt xấu của mọi người để cuối năm lên trời báo cáo Ngọc Hoàng mà định công luận tội. Vì vậy, người ta thường làm lễ tiễn đưa ông Táo về chầu trời rất trọng thể để mong Táo Quân phù trợ.

Theo giáo sư Trần Ngọc Thêm, một năm mở đầu từ ngày mồng 1 Tết Nguyên Đán và kết thúc vào ngày 23 tháng Chạp, tức là lễ ông Công ông Táo. Đến đêm giao thừa, sau khi hoàn thành báo cáo trên thiên đình thì Táo Quân lại trở về cùng gia đình để bước vào một năm mới.