Trong “nền kinh tế chú ý”, mỗi lượt xem, cú nhấp chuột hay phút giây người dùng ở lại màn hình đều có thể tạo ra giá trị. Với đặc điểm tò mò, thích khám phá và khả năng nhận diện thật – giả còn đang hoàn thiện, trẻ em dễ bị những nội dung giật gân, bất thường thu hút và giữ chân.
Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI) càng khiến việc tạo hình ảnh, giọng nói, kịch bản và video trở nên nhanh chóng. Nội dung có thể được sản xuất với số lượng lớn trong thời gian ngắn, giảm đáng kể công sức và chi phí.
Một nghiên cứu đăng trên AI & Society năm 2026 về hoạt động sản xuất video AI tại Trung Quốc cho thấy AI giúp một số nhà sáng tạo mở rộng quy mô sản xuất nội dung. Nghiên cứu cũng ghi nhận trường hợp người làm video AI cho biết có thể kiếm hàng nghìn USD mỗi tháng từ các nội dung thu hút lượng lớn người xem.
Nguồn thu không chỉ đến từ quảng cáo hay lượt xem. Video ngắn còn có thể trở thành “đầu phễu” dẫn người dùng tới tiếp thị liên kết, tài trợ, bán hàng, dịch vụ hoặc các nền tảng trả phí. Với một số ứng dụng phim ngắn, người xem được xem miễn phí những tập đầu rồi phải trả tiền để tiếp tục theo dõi.
Cuộc đua giành sự chú ý cũng làm xuất hiện nhiều nội dung được sản xuất hàng loạt nhưng ít đầu tư về chất lượng, thường được gọi là “AI slop”. Đáng lo hơn, những thủ pháp gây chú ý mạnh như hình ảnh gây sốc, biểu cảm phóng đại, yếu tố đáng sợ hoặc nguy hiểm có thể xuất hiện trong không gian số mà trẻ em thường xuyên tiếp cận.
Chính vì vậy, việc phim, phim ngắn và video chưa được phân loại, cảnh báo hay kiểm soát đầy đủ có thể làm tăng nguy cơ trẻ em tiếp cận nội dung không phù hợp với độ tuổi.
Theo tìm hiểu của phóng viên báo TNTP&NĐ, video, phim ngắn AI được chiếu trên các nền tảng mạng xã hội xem nhanh có thời gian dưới 1 phút. Các phim chủ yếu được dịch từ nước ngoài, trong đó chủ đề và nội dung phim đánh vào thị hiếu của người trẻ như: tổng tài giàu có phải lòng cô gái nghèo, tu tiên, xuyên không,...
Các nhân vật trong phim được AI thiết kế với vẻ đẹp gần như hoàn hảo: khuôn mặt góc cạnh, da trắng, mũi cao, ngoại hình cao ráo,... nhằm thu hút người xem. Bên cạnh đó, mỗi tập phim được làm theo công thức: tạo vấn đề - gây tò mò - đẩy cao trào - bỏ lửng. Từ đó, người dùng mạng xã hội bị cuốn vào nhiều tập phim nối tiếp nhằm giữ chân người xem.
Lý do chính để các phim ngắn AI tràn lan trên các nền tảng mạng xã hội là do giá thành rẻ. Nhà sản xuất chỉ phải bỏ số vốn rất nhỏ so với việc sử dụng ê-kíp người thật để làm phim. Trung Quốc hiện nay là quốc gia sản xuất phim ngắn AI hàng đầu. Theo công ty nghiên cứu thị trường DataEye, hơn 220.000 phim ngắn được tạo bằng AI xuất hiện trên nền tảng Douyin trong nửa đầu năm 2026, thu hút khoảng 500 tỷ lượt xem. Công nghệ này được dùng ở nhiều thể loại, gồm hoạt hình và các tác phẩm tái hiện nhân vật người thật. Trong quý I, các nhà làm phim Trung Quốc phát hành khoảng 128.000 phim ngắn, gấp hơn ba lần tổng số của cả năm trước. Khoảng 95% trong số này được tạo bằng AI.
Theo CNN, với các công cụ tạo video thế hệ mới, một dự án dài khoảng 120 phút có thể được nhóm năm người hoàn thành trong khoảng một tuần, với chi phí khoảng 15.000 nhân dân tệ (hơn 58 triệu đồng). Mức này thấp hơn một phần mười ngân sách tối thiểu cho một tác phẩm người đóng tại Trung Quốc.
Với việc phim ngắn, phim AI xuất hiện quá nhiều trên các nền tảng mạng xã hội, khi trẻ em bị cuốn vào các nội dung này, có thể gây ra hội chứng "mất tập trung ngắn hạn" với các biểu hiện: quên trước quên sau, tâm trí dễ bị xao nhãng, suy nghĩ bị đứt quãng,... Từ đó gây ảnh hưởng đến cuộc sống và học tập.
Kết quả Chương trình Đánh giá học sinh quốc tế (PISA) năm 2025 do Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) công bố ngày 8/9 cho thấy điểm đọc hiểu trung bình của học sinh ở các quốc gia thành viên OECD đã giảm xuống mức thấp nhất trong lịch sử PISA. Theo OECD, điểm đọc hiểu trung bình tại các nước OECD giảm 28 điểm, từ 489 điểm năm 2015 xuống 461 điểm năm 2025. Mức giảm này tương đương khoảng một năm rưỡi học tập.
OECD cho biết sự gia tăng số hóa, thời gian sử dụng màn hình dài hơn và việc ít đọc để giải trí hơn diễn ra đồng thời với kết quả đọc hiểu suy giảm. Khoảng 28% học sinh ở các nước OECD cho biết bạn cùng lớp bị phân tâm bởi thiết bị số trong hầu hết hoặc mọi tiết Khoa học.
Tại các quốc gia thành viên OECD, học sinh dành trung bình khoảng 3,4 giờ mỗi ngày cho các hoạt động giải trí trên thiết bị số. Việc sử dụng thiết bị cho học tập ở trường với thời lượng vừa phải có liên hệ với kết quả Khoa học tốt hơn; nhưng khi vượt khoảng 5 giờ mỗi ngày, kết quả có xu hướng thấp hơn. Với mục đích giải trí tại trường, kết quả Khoa học bắt đầu giảm khi thời gian sử dụng vượt quá khoảng 1 giờ mỗi ngày.
Theo Trung tá, ThS Nguyễn Thị Duyên – Giảng viên cao cấp Trường Cao đẳng Cảnh sát nhân dân I (Bộ Công an), AI có thể bị lợi dụng để tạo video giả, giả giọng nói, cắt ghép khuôn mặt hoặc sản xuất những nội dung gây sốc nhằm thu hút thanh thiếu nhi.
“Đầu tiên, tôi phải nhấn mạnh hiện tượng sử dụng AI để tạo video giả, giả giọng nói, cắt ghép khuôn mặt người thật và sản xuất các nội dung gây sốc hướng tới trẻ em là hoàn toàn sai và có thể vi phạm pháp luật”, Trung tá Nguyễn Thị Duyên nhấn mạnh.
Theo chuyên gia, một số thủ đoạn có thể gặp trên môi trường mạng là sử dụng AI để tạo hàng loạt video hoạt hình với nhân vật quen thuộc nhưng lồng ghép tình tiết bạo lực, kinh dị, tự gây tổn thương hoặc hành vi không phù hợp với trẻ em và từ đó tạo các “thử thách” nguy hiểm, giả giọng người nổi tiếng, thần tượng hoặc nhân vật hư cấu để dụ trẻ em thực hiện nhiệm vụ hoặc lấy hình ảnh, giọng nói của trẻ hoặc bạn bè để tạo nội dung giả mạo, xúc phạm, bắt nạt hoặc nhạy cảm.
Điểm đáng lo là những nội dung này thường đánh trúng tâm lý tò mò và mong muốn được hòa nhập của trẻ.
“Trẻ em dễ bị cuốn vào các video ngắn, video AI bởi sự kết hợp giữa thuật toán của nền tảng, đặc điểm tâm sinh lý lứa tuổi và những thủ pháp thu hút sự chú ý của người sản xuất nội dung. Những video kỳ lạ, giật gân có thể khiến trẻ muốn tiếp tục xem. Bên cạnh đó là tâm lý sợ bị ‘lạc quẻ’, muốn xem và chia sẻ nội dung mà bạn bè đang quan tâm”, Trung tá Nguyễn Thị Duyên phân tích.
Cũng theo trung tá Nguyễn Thị Duyên, dưới góc độ tâm lý học phát triển và an toàn mạng, việc trẻ em thường xuyên tiếp xúc với các video ngắn chứa thông tin sai lệch, hình ảnh giả hoặc nội dung độc hại gây ra những hậu quả sâu sắc và lâu dài, tác động trực tiếp vào hai trụ cột quan trọng nhất trong quá trình trưởng thành nhận thức và hành vi cụ thể như: Suy giảm năng lực tư duy phản biện và bị thao túng niềm tin; suy giảm khả năng chú ý và khả năng tư duy sâu; định hình thế giới quan sai lệch và lệch chuẩn giá trị; lệch lạc về nhận thức bản thân; bắt chước các hành vi nguy hiểm; tăng tính bạo lực và trơ lỳ cảm xúc; gia tăng sự cô lập, lo âu và biểu hiện chống đối.
Đặc biệt có thể trở thành nạn nhân hoặc kẻ tiếp tay cho tội phạm mạng do nhận thức yếu kém, trẻ dễ bị dụ dỗ chia sẻ thông tin cá nhân, tham gia vào các hội nhóm độc hại, hoặc vô tình lan truyền (share/remix) các video xâm phạm danh dự người khác, biến mình thành mắt xích phát tán nội dung vi phạm pháp luật.
Mời bạn đón xem kỳ 3: Tin giả AI - Vũ khí nguy hiểm thao túng niềm tin giới trẻ
