Kỳ 2: Sức hút của những "cạm bẫy" tinh vi

Vũ Thanh - Thu Duyên - Chinh Ngọc
Những câu nói, con số hay âm thanh đang “làm mưa làm gió” trên mạng xã hội có thể xuất hiện trong rất nhiều cuộc trò chuyện giữa bạn bè. Có bạn nói theo vì thấy vui, có bạn bắt chước vì thấy “ai cũng nói thế”, thậm chí có khi chẳng biết câu nói ấy bắt nguồn từ đâu hay thực sự có ý nghĩa gì. Điều đáng nói là đằng sau sự lan truyền chóng mặt của những trào lưu ấy lại là những cơ chế rất tinh vi. Và khi trẻ bước vào “mê cung” video ngắn, không phải con đường nào cũng dẫn tới những điều vui vẻ.

Vì sao những video AI vài chục giây lại “hút chặt” mắt em?

Nếu như trước đây, việc làm ra một bộ phim hoạt hình hay đoạn clip ngắn đòi hỏi rất nhiều thời gian và công sức, thì ngày nay, công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) đã làm thay đổi tất cả. Một số công cụ AI giúp người dùng tạo ra hàng loạt video ngắn chỉ với vài thao tác đơn giản. Những video này nhiều khi có hình ảnh bắt mắt, giọng đọc truyền cảm, sinh động cùng những tình tiết ly kỳ, liên tục kích thích sự tò mò của người xem.

Đối với lứa tuổi học sinh, những video ngắn mang nhịp độ “nhanh – ngắn – trực quan – liên tục” có một ma lực rất khó cưỡng. Đánh trúng thói quen thích sự mới lạ, các nội dung này khiến các bạn nhỏ dễ dàng rơi vào vòng lặp “vuốt – xem – vuốt” không ngừng nghỉ.

Nhiều trẻ bị cuốn vào vòng lặp “vuốt - xem - vuốt” không ngừng nghỉ khi mải mê xem video ngắn.
Nhiều trẻ bị cuốn vào vòng lặp “vuốt - xem - vuốt” không ngừng nghỉ khi mải mê xem video ngắn. (Ảnh: Minh họa bằng AI)

Lý giải dưới góc nhìn tâm lý học, PGS TS Hoàng Trung Học (Trưởng khoa Tâm lý – Giáo dục, Học viện Quản lý Giáo dục) chỉ ra rằng: “Các tính năng tự phát video tiếp theo, cuộn liên tục và gợi ý theo sở thích khiến trẻ rất dễ xem lâu hơn dự định”. Theo ông, khi đã quen với việc chỉ cần vuốt tay là có điều mới để xem, một số trẻ có thể thấy việc đọc sách, làm bài hay theo đuổi một nhiệm vụ dài trở nên kém hấp dẫn hơn.

Việc dùng thiết bị điện tử kéo dài, nhất là trước giờ ngủ, có thể ảnh hưởng đến giấc ngủ và nếp sinh hoạt hằng ngày. Mức độ ảnh hưởng còn tùy vào thời lượng, nội dung và từng bạn.

Đáng lo ngại hơn, thói quen xem video ngắn kéo dài có thể tác động tiêu cực đến bộ não và thói quen học tập của trẻ. Trẻ dễ cảm thấy việc đọc một cuốn sách hay lắng nghe bài giảng dài trên lớp trở nên kém hấp dẫn và mau chán.

Lạc vào “mê cung” cạm bẫy và nguy cơ “bắt cóc online”

Không dừng lại ở việc gây phân tâm trong học tập, không gian số còn giăng sẵn nhiều cạm bẫy nguy hiểm bởi sự ngụy trang tinh vi của các nội dung độc hại. Với sự hỗ trợ của AI, kẻ xấu có thể giả lập các câu chuyện đời thường hoặc tạo ra hình ảnh, nhân vật hoạt hình trông rất thân thiện, dễ thương nhưng lại khéo léo lồng ghép thông điệp bạo lực, hành vi gian dối, cổ xúy trò đùa nguy hiểm hoặc lan truyền thông tin sai lệch. Một số bạn nhỏ lứa tuổi tiểu học có thể chưa đủ kinh nghiệm sống nên khó phân biệt thật – giả, vì thế dễ tin theo, bị thao túng cảm xúc hoặc vô tình bắt chước những hành vi lệch chuẩn ấy.

Những nội dung độc hại được ngụy trang tinh vi khiến trẻ dễ mắc bẫy.
Những nội dung độc hại được ngụy trang tinh vi khiến trẻ dễ mắc bẫy. (Ảnh: Minh họa bằng AI)

Đặc biệt, Thiếu tá, TS Nguyễn Văn Duy (Phòng 3, Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05), Bộ Công an) đưa ra lời cảnh báo khẩn cấp về thủ đoạn “bắt cóc online” cực kỳ nguy hiểm đang nhắm vào học sinh. Ở thủ đoạn này, kẻ xấu không cần tiếp xúc hay bắt giữ trẻ trực tiếp ngoài đời thực. Một số thủ đoạn lừa đảo trực tuyến bắt đầu bằng việc làm quen trên mạng, nhắn tin tâm sự, tạo niềm tin rồi từng bước khai thác thông tin cá nhân và gia đình của trẻ.

Trong một số tình huống, sau khi có dữ liệu, kẻ gian sử dụng công nghệ AI hoặc công nghệ deepfake để cắt ghép, giả mạo giọng nói, hình ảnh của cán bộ Công an, thầy cô giáo hoặc người thân nhằm gọi điện đe dọa, khiến trẻ rơi vào trạng thái hoảng sợ tột độ. Chúng thao túng tâm lý, ép trẻ phải giữ bí mật, tự rời khỏi nhà, di chuyển đến một địa điểm lạ, tự cách ly và tắt mọi liên lạc với bố mẹ. Bằng cách biến trẻ thành “con tin từ xa”, kẻ xấu lập tức quay video, chụp ảnh uy hiếp để gọi điện tống tiền gia đình.

Vì thế, một nguyên tắc rất quan trọng mà trẻ cần ghi nhớ là: Người lạ trên mạng vẫn là người lạ, dù họ nói chuyện thân thiện, biết nhiều thông tin về mình hay gửi những hình ảnh khiến mình tin tưởng đến thế nào đi chăng nữa. Khi gặp lời nhắn khiến mình sợ hãi, bối rối hoặc yêu cầu giữ bí mật với bố mẹ, thầy cô, trẻ cần dừng lại và tìm ngay một người lớn đáng tin cậy để được giúp đỡ.

Cùng chung tay xây dựng “lá chắn” an toàn cho tuổi thơ

Trước những nguy cơ phức tạp trên không gian mạng, Thiếu tá, TS Nguyễn Văn Duy nhấn mạnh: Để tạo dựng một môi trường số thực sự lành mạnh cho trẻ em, không thể chỉ dựa vào sự nỗ lực đơn lẻ của từng cá nhân mà cần có sự phối hợp chặt chẽ, đồng bộ giữa 5 bên: Gia đình – Nhà trường – Cơ quan quản lý – Báo chí – Nền tảng số.

Một số trẻ bị thao túng tâm lý, trở thành nạn nhân của bắt cóc online.
Một số trẻ bị thao túng tâm lý, trở thành nạn nhân của bắt cóc online. (Ảnh: Minh họa bằng AI)

Trong đó, việc trang bị “sức đề kháng thông tin” cho các em học sinh ngay từ lứa tuổi tiểu học là vô cùng cấp thiết. Trẻ em cần được người lớn đồng hành, kiên nhẫn hướng dẫn cách nhận diện các dạng nội dung giả mạo, các clip quảng cáo trá hình hay những video cố tình thao túng cảm xúc. Đồng thời, thầy cô và cha mẹ cần giúp trẻ hiểu rằng chia sẻ thông tin cá nhân, hình ảnh riêng tư lên mạng có thể khiến các em gặp rủi ro.

Không gian mạng rộng lớn với vô vàn điều thú vị, nhưng cũng ẩn chứa không ít “bẫy ngầm”. Việc chủ động nâng cao nhận thức và rèn luyện kỹ năng sống số chính là “chìa khóa vàng” giúp các bạn nhỏ vừa tự do khám phá thế giới số, vừa tự bảo vệ bản thân an toàn, vững vàng vượt qua mọi “mê cung” ảo.

Nhưng chỉ trang bị kỹ năng thôi chưa đủ. Phía sau mỗi cú vuốt màn hình vẫn cần có những người lớn đồng hành, lắng nghe và kịp thời dang tay bảo vệ. Gia đình và nhà trường sẽ làm gì để trở thành “bức tường lửa” vững chắc cho trẻ trước những cạm bẫy trên không gian mạng? Câu trả lời sẽ có trong Kỳ 3: Gia đình và nhà trường – bức tường lửa cho trẻ.

Đọc báo điện tử Thiếu niên Tiền phong và Nhi đồng nhanh chóng, thuận tiện và an toàn hơn trên các thiết bị di động với Ứng dụng TNTP&NĐ Online

Tải ngay ứng dụng TNTP&NĐ Online TẠI ĐÂY

Bạn đang đọc bài viết Kỳ 2: Sức hút của những "cạm bẫy" tinh vi tại chuyên mục Phóng Viên Nhỏ của Báo Thiếu niên Tiền phong và Nhi đồng. Mọi thông tin góp ý và chia sẻ, xin vui lòng gửi về hòm thư banbientap@thieunien.vn.

Bài liên quan

Bài Phóng Viên Nhỏ khác

Dấu ấn Báo Đội tại các Đại hội Liên đội

Báo Thiếu niên Tiền phong và Nhi đồng là người bạn thân thiết của nhiều thế hệ học sinh, mang đến kiến thức bổ ích, những câu chuyện đẹp và nuôi dưỡng niềm say mê đọc sách, báo. Tại trường Tiểu học Hương Sen (phường Thành Sen, tỉnh Hà Tĩnh), phong trào “Đọc và làm theo báo Đội” tiếp tục được duy trì và lan tỏa.

Tạo không gian sinh hoạt cho thanh thiếu nhi

Mới đây, Đoàn phường Hai Bà Trưng (TP. Hà Nội) đã tổ chức khánh thành Nhà sinh hoạt thanh thiếu nhi, đây là một trong các mô hình đầu tiên của Thủ đô Hà Nội, tạo điều kiện cho đoàn viên, đội viên có không gian tham gia sinh hoạt Đoàn - Đội ở cấp xã, phường.

Tuổi trẻ Việt - Trung nối dài tình hữu nghị

Chiều 13/10, tại Đại học Thái Nguyên, đại biểu thanh niên, sinh viên Việt Nam và Trung Quốc cùng trao đổi về công tác thanh niên của hai nước trong khuôn khổ Chương trình “Hành trình đỏ nghiên cứu, học tập” năm 2026.

Bình đẳng về cơ hội cho trẻ em vùng sâu, vùng xa, dân tộc thiểu số

Dù sinh ra ở thành phố hay một bản làng xa xôi, mỗi bạn nhỏ đều có quyền được học tập, chăm sóc sức khỏe, tiếp cận công nghệ và phát triển tài năng. Để thu hẹp khoảng cách ấy, Việt Nam đang triển khai nhiều chính sách về giáo dục, an sinh xã hội, cơ sở vật chất và chuyển đổi số, hướng tới mục tiêu không để trẻ em vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số bị bỏ lại phía sau.