Vì sao những video AI vài chục giây lại “hút chặt” mắt em?
Nếu như trước đây, việc làm ra một bộ phim hoạt hình hay đoạn clip ngắn đòi hỏi rất nhiều thời gian và công sức, thì ngày nay, công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) đã làm thay đổi tất cả. Một số công cụ AI giúp người dùng tạo ra hàng loạt video ngắn chỉ với vài thao tác đơn giản. Những video này nhiều khi có hình ảnh bắt mắt, giọng đọc truyền cảm, sinh động cùng những tình tiết ly kỳ, liên tục kích thích sự tò mò của người xem.
Đối với lứa tuổi học sinh, những video ngắn mang nhịp độ “nhanh – ngắn – trực quan – liên tục” có một ma lực rất khó cưỡng. Đánh trúng thói quen thích sự mới lạ, các nội dung này khiến các bạn nhỏ dễ dàng rơi vào vòng lặp “vuốt – xem – vuốt” không ngừng nghỉ.
Lý giải dưới góc nhìn tâm lý học, PGS TS Hoàng Trung Học (Trưởng khoa Tâm lý – Giáo dục, Học viện Quản lý Giáo dục) chỉ ra rằng: “Các tính năng tự phát video tiếp theo, cuộn liên tục và gợi ý theo sở thích khiến trẻ rất dễ xem lâu hơn dự định”. Theo ông, khi đã quen với việc chỉ cần vuốt tay là có điều mới để xem, một số trẻ có thể thấy việc đọc sách, làm bài hay theo đuổi một nhiệm vụ dài trở nên kém hấp dẫn hơn.
Việc dùng thiết bị điện tử kéo dài, nhất là trước giờ ngủ, có thể ảnh hưởng đến giấc ngủ và nếp sinh hoạt hằng ngày. Mức độ ảnh hưởng còn tùy vào thời lượng, nội dung và từng bạn.
Đáng lo ngại hơn, thói quen xem video ngắn kéo dài có thể tác động tiêu cực đến bộ não và thói quen học tập của trẻ. Trẻ dễ cảm thấy việc đọc một cuốn sách hay lắng nghe bài giảng dài trên lớp trở nên kém hấp dẫn và mau chán.
Lạc vào “mê cung” cạm bẫy và nguy cơ “bắt cóc online”
Không dừng lại ở việc gây phân tâm trong học tập, không gian số còn giăng sẵn nhiều cạm bẫy nguy hiểm bởi sự ngụy trang tinh vi của các nội dung độc hại. Với sự hỗ trợ của AI, kẻ xấu có thể giả lập các câu chuyện đời thường hoặc tạo ra hình ảnh, nhân vật hoạt hình trông rất thân thiện, dễ thương nhưng lại khéo léo lồng ghép thông điệp bạo lực, hành vi gian dối, cổ xúy trò đùa nguy hiểm hoặc lan truyền thông tin sai lệch. Một số bạn nhỏ lứa tuổi tiểu học có thể chưa đủ kinh nghiệm sống nên khó phân biệt thật – giả, vì thế dễ tin theo, bị thao túng cảm xúc hoặc vô tình bắt chước những hành vi lệch chuẩn ấy.
Đặc biệt, Thiếu tá, TS Nguyễn Văn Duy (Phòng 3, Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05), Bộ Công an) đưa ra lời cảnh báo khẩn cấp về thủ đoạn “bắt cóc online” cực kỳ nguy hiểm đang nhắm vào học sinh. Ở thủ đoạn này, kẻ xấu không cần tiếp xúc hay bắt giữ trẻ trực tiếp ngoài đời thực. Một số thủ đoạn lừa đảo trực tuyến bắt đầu bằng việc làm quen trên mạng, nhắn tin tâm sự, tạo niềm tin rồi từng bước khai thác thông tin cá nhân và gia đình của trẻ.
Trong một số tình huống, sau khi có dữ liệu, kẻ gian sử dụng công nghệ AI hoặc công nghệ deepfake để cắt ghép, giả mạo giọng nói, hình ảnh của cán bộ Công an, thầy cô giáo hoặc người thân nhằm gọi điện đe dọa, khiến trẻ rơi vào trạng thái hoảng sợ tột độ. Chúng thao túng tâm lý, ép trẻ phải giữ bí mật, tự rời khỏi nhà, di chuyển đến một địa điểm lạ, tự cách ly và tắt mọi liên lạc với bố mẹ. Bằng cách biến trẻ thành “con tin từ xa”, kẻ xấu lập tức quay video, chụp ảnh uy hiếp để gọi điện tống tiền gia đình.
Vì thế, một nguyên tắc rất quan trọng mà trẻ cần ghi nhớ là: Người lạ trên mạng vẫn là người lạ, dù họ nói chuyện thân thiện, biết nhiều thông tin về mình hay gửi những hình ảnh khiến mình tin tưởng đến thế nào đi chăng nữa. Khi gặp lời nhắn khiến mình sợ hãi, bối rối hoặc yêu cầu giữ bí mật với bố mẹ, thầy cô, trẻ cần dừng lại và tìm ngay một người lớn đáng tin cậy để được giúp đỡ.
Cùng chung tay xây dựng “lá chắn” an toàn cho tuổi thơ
Trước những nguy cơ phức tạp trên không gian mạng, Thiếu tá, TS Nguyễn Văn Duy nhấn mạnh: Để tạo dựng một môi trường số thực sự lành mạnh cho trẻ em, không thể chỉ dựa vào sự nỗ lực đơn lẻ của từng cá nhân mà cần có sự phối hợp chặt chẽ, đồng bộ giữa 5 bên: Gia đình – Nhà trường – Cơ quan quản lý – Báo chí – Nền tảng số.
Trong đó, việc trang bị “sức đề kháng thông tin” cho các em học sinh ngay từ lứa tuổi tiểu học là vô cùng cấp thiết. Trẻ em cần được người lớn đồng hành, kiên nhẫn hướng dẫn cách nhận diện các dạng nội dung giả mạo, các clip quảng cáo trá hình hay những video cố tình thao túng cảm xúc. Đồng thời, thầy cô và cha mẹ cần giúp trẻ hiểu rằng chia sẻ thông tin cá nhân, hình ảnh riêng tư lên mạng có thể khiến các em gặp rủi ro.
Không gian mạng rộng lớn với vô vàn điều thú vị, nhưng cũng ẩn chứa không ít “bẫy ngầm”. Việc chủ động nâng cao nhận thức và rèn luyện kỹ năng sống số chính là “chìa khóa vàng” giúp các bạn nhỏ vừa tự do khám phá thế giới số, vừa tự bảo vệ bản thân an toàn, vững vàng vượt qua mọi “mê cung” ảo.
Nhưng chỉ trang bị kỹ năng thôi chưa đủ. Phía sau mỗi cú vuốt màn hình vẫn cần có những người lớn đồng hành, lắng nghe và kịp thời dang tay bảo vệ. Gia đình và nhà trường sẽ làm gì để trở thành “bức tường lửa” vững chắc cho trẻ trước những cạm bẫy trên không gian mạng? Câu trả lời sẽ có trong Kỳ 3: Gia đình và nhà trường – bức tường lửa cho trẻ.
