Tưởng chừng đơn giản là “Xem một chút thôi!”
Buổi tối, sách đã mở trên bàn. Bài tập ngày mai vẫn còn. Chiếc điện thoại bên cạnh bỗng sáng màn hình tin nhắn của hội bạn, nhưng rồi... Một video hài chưa đầy 30 giây. Vuốt. Một đoạn phim đang gay cấn. Vuốt. Một mẹo học nhanh. Vuốt. Một câu chuyện gây tranh luận. Lại vuốt…
Không ai bắt người xem phải tiếp tục. Nhưng có lúc, ngón tay đã kéo màn hình lên trước cả khi chúng ta kịp tự hỏi: “Mình có thực sự muốn xem tiếp không?”. Đây không còn là tình huống xa lạ với nhiều học sinh.
Nghiên cứu Disrupting Harm in Viet Nam công bố năm 2022 cho thấy 89% trẻ em Việt Nam từ 12–17 tuổi sử dụng Internet. Đáng chú ý, trong mẫu 994 trẻ 12–17 tuổi có sử dụng Internet, có tới 91% cho biết xem video ít nhất một lần mỗi tuần và 88% sử dụng mạng xã hội ít nhất mỗi tuần (Nguồn: UNICEF Innocenti, ECPAT International và INTERPOL, Disrupting Harm in Viet Nam – Evidence on online child sexual exploitation and abuse, 2022).
Những con số ấy không có nghĩa Internet hay video là có hại. Ngược lại, không gian số đang đem đến cho học sinh rất nhiều cơ hội học tập, kết nối và khám phá. Chính các bạn nhỏ cũng nhìn nhận khá rõ hai mặt của video ngắn.
V.C (14 tuổi đang ở tại Hà Nội) chia sẻ: “Mình thích xem video ngắn vì nội dung nhanh, vui và không phải chờ lâu. Chỉ cần vài chục giây là mình có thể xem được một câu chuyện, một mẹo học tập hoặc một nội dung giải trí. Nhưng nhiều khi chỉ định xem vài phút rồi bị cuốn từ video này sang video khác mà không để ý thời gian”.
Cũng thường xuyên sử dụng TikTok và YouTube Shorts sau giờ học, Hoàng T.L - một học sinh lớp 6 ở Tuyên Quang cho biết: “Sau giờ học, mình thường xem TikTok hoặc YouTube Shorts để thư giãn. Em thích nhất các video thần tượng với hình ảnh đẹp, nhạc bắt tai. Có hôm mình xem khá lâu vì những nội dung mình thích liên tục xuất hiện khiến mình "quên" luôn thời gian”.
Nhiều bạn khi được hỏi cũng chia sẻ việc mở máy để thực hiện tra cứu giúp học tập, hoặc cập nhật thông tin, thấm chí qua các nền tảng tìm kiếm trên trình duyệt nhưng các gợi ý đã dẫn các bạn đến nền tảng video ngắn, dễ xem và sau đó thì chính các bạn đã bị "cuốn" và thời điểm dừng lại đội khi không còn dễ xác định.
Rõ ràng, vấn đề không chỉ là một chiếc điện thoại hay một video dài 30 giây. Điều đáng quan tâm hơn là: Điều gì xảy ra khi hàng chục, thậm chí hàng trăm video nối tiếp xuất hiện mà gần như không có điểm kết thúc?
Khi video tiếp theo luôn chờ sẵn
Video ngắn trên các nền tảng trực tuyến TikTok, YouTube Shorts hay Instagram Reels có một đặc điểm khác với việc chủ động chọn một bộ phim hoặc chương trình truyền hình: người xem gần như không phải tìm nội dung tiếp theo. Chỉ cần vuốt và video mới lập tức xuất hiện.
Bạn dừng lại lâu ở nội dung nào, thích hay chia sẻ điều gì, xem lại video nào hoặc bỏ qua loại nội dung nào đều có thể trở thành tín hiệu để hệ thống đề xuất tiếp tục lựa chọn những video được dự đoán là phù hợp với sở thích của bạn.
Và càng xem, hệ thống càng có thêm dữ liệu về những gì có khả năng giữ bạn ở lại. Đây cũng chính là cảm giác “ứng dụng cứ gợi ý đúng những nội dung mình thích”.
Trong báo cáo kỹ thuật Digital Ecosystems, Children, and Adolescents công bố trên tạp chí Pediatrics năm 2026, Học viện Nhi khoa Hoa Kỳ (American Academy of Pediatrics – AAP) cảnh báo những thiết kế như tự động phát video, cuộn vô hạn và thuật toán đề xuất cá nhân hóa được thiết kế để kéo dài thời gian sử dụng và có thể khiến trẻ khó rời thiết bị hơn. AAP đặc biệt lưu ý điều này đối với trẻ em và thanh thiếu niên, khi khả năng kiểm soát xung động vẫn đang phát triển (Nguồn: American Academy of Pediatrics, Digital Ecosystems, Children, and Adolescents: Technical Report, Pediatrics, 2026).
Có một khoảng cách rất nhỏ nhưng quan trọng giữa: “Mình muốn xem video này” và “Mình cứ xem video tiếp theo”. Đôi khi, khoảng cách ấy chỉ là một cú vuốt.
AAP cũng cho rằng việc chỉ đếm trẻ sử dụng màn hình bao nhiêu giờ mỗi ngày không còn đủ để hiểu tác động của môi trường số. Cần xem xét cả loại nội dung, cách nền tảng được thiết kế, hệ thống thuật toán, thông báo và các cơ chế khuyến khích người dùng tiếp tục tương tác (Nguồn: American Academy of Pediatrics, 2026).
Điều đó lý giải vì sao một bạn có thể chủ động xem một bài giảng 20 phút rồi tắt máy, nhưng cũng có thể “mắc kẹt” trong dòng video 20–30 giây suốt một giờ mà không hề có ý định từ trước.
Những tín hiệu đáng báo động về hiện tượng “não bỏng ngô”
Năm 2025, tạp chí khoa học Psychological Bulletin của Hiệp hội Tâm lý học Hoa Kỳ công bố nghiên cứu tổng quan và phân tích tổng hợp có tên Feeds, feelings, and focus: A systematic review and meta-analysis examining the cognitive and mental health correlates of short-form video use.
Nhóm nghiên cứu tổng hợp dữ liệu của 98.299 người tham gia trong 71 nghiên cứu. Kết quả cho thấy việc sử dụng video ngắn ở mức độ cao hơn có mối liên hệ với kết quả nhận thức kém hơn, với hệ số tương quan trung bình r = -0,34. Trong số các chức năng nhận thức được khảo sát, mối liên hệ mạnh nhất xuất hiện ở khả năng kiểm soát, ức chế phản ứng (r = -0,41) và sự chú ý (r = -0,38) (Nguồn: Lan Nguyen và cộng sự, Psychological Bulletin, tập 151, số 9, năm 2025; DOI: 10.1037/bul0000498).
Nghiên cứu cũng ghi nhận mức độ sử dụng video ngắn cao hơn có liên hệ với các chỉ báo sức khỏe tinh thần kém hơn, với mức tương quan trung bình r = -0,21; trong đó đáng chú ý là căng thẳng (r = -0,34) và lo âu (r = -0,33) (Nguồn: Nguyen và cộng sự, Psychological Bulletin, 2025).
Các kết quả trên không có nghĩa rằng xem video ngắn chắc chắn gây suy giảm nhận thức. Nhiều nghiên cứu trong lĩnh vực này mang tính quan sát và tương quan, nên chưa thể khẳng định quan hệ nhân quả theo kiểu “xem càng nhiều thì não càng kém”.
Có thể việc sử dụng video ngắn quá mức góp phần khiến một số người khó duy trì sự tập trung. Ngược lại, cũng có khả năng những người vốn khó tập trung hoặc kiểm soát xung động lại dễ bị hấp dẫn bởi video ngắn hơn. Các tác giả cũng chỉ ra rằng những lĩnh vực như trí nhớ và khả năng suy luận hiện vẫn còn ít nghiên cứu, cần tiếp tục được làm rõ (Nguồn: Nguyen và cộng sự, Psychological Bulletin, 2025).
Vì vậy, các cụm từ đang phổ biến trên mạng như “thối não” hay “não bỏng ngô” không nên được hiểu là tên một căn bệnh.
“Nói não bỏng ngô” là cách diễn đạt mang tính hình ảnh chứ không phải một chẩn đoán y khoa đã được xác lập. Một nghiên cứu khoa học năm 2026 về nội dung thường được gọi là “brain rot” trên TikTok cũng nhấn mạnh rằng khái niệm này chưa có tiêu chuẩn chẩn đoán lâm sàng và hiện chưa có bằng chứng nhân quả dài hạn chứng minh việc tiếp xúc với loại nội dung này trực tiếp gây suy giảm nhận thức (Nguồn: nghiên cứu Operationalizing brain rot on TikTok through linguistic, structural, and behavioral indicators of low-cognitive-value media content, 2026).
Nhưng đằng sau cách gọi có phần gây sốc ấy lại là những vấn đề có thật cần được quan tâm: khó kiểm soát thời gian sử dụng, khó rời màn hình, sự chú ý liên tục bị chia nhỏ và các hoạt động quan trọng như học tập, ngủ, vận động hay giao tiếp trực tiếp có nguy cơ bị lấn át.
Khi mọi thứ chỉ diễn ra trong vài chục giây
Một video hài có thể khiến người xem bật cười sau 10 giây. Một clip giật gân có thể gây tò mò ngay trong ba giây đầu. Một đoạn phim ngắn có thể liên tục thay cảnh, thay nhạc, thay câu chuyện trong chưa đầy một phút.
Nhưng học tập không vận hành như vậy. Đọc một cuốn sách cần thời gian. Giải một bài toán khó có thể phải thử đi thử lại. Tập một bản nhạc, học ngoại ngữ hay làm một dự án khoa học đều cần sự bền bỉ. Thành quả đôi khi chỉ đến sau hàng giờ, hàng tuần, thậm chí nhiều tháng.
Ở phạm vi rộng hơn, nghiên cứu Health Behaviour in School-aged Children (HBSC) của Tổ chức Y tế thế giới (WHO) khảo sát gần 280.000 thanh thiếu niên 11, 13 và 15 tuổi tại 44 quốc gia và vùng lãnh thổ ở châu Âu, Trung Á và Canada cho thấy tỷ lệ có dấu hiệu sử dụng mạng xã hội có vấn đề tăng từ 7% năm 2018 lên 11% năm 2022. WHO mô tả nhóm này có biểu hiện khó kiểm soát việc sử dụng và chịu những hậu quả tiêu cực từ mạng xã hội (Nguồn: WHO Regional Office for Europe, HBSC study, công bố ngày 25/9/2024).
Hiện nay, chưa có cuộc khảo sát chính thức trên quy mô lớn nào tại Việt Nam về riêng hiện tượng này, nhưng các số liệu quốc tế cho thấy vấn đề mất kiểm soát trong sử dụng mạng xã hội đang được các tổ chức y tế và nghiên cứu đặc biệt quan tâm.
Nỗi lo ấy cũng xuất hiện ngay trong nhiều gia đình. Cô N.H.V (Hà Nội) mẹ của V.C cũng chia sẻ: “Ban đầu, tôi muốn cho con xem video ngắn vì trong đó cũng có nhiều nội dung hữu ích, từ kiến thức, kỹ năng đến giải trí. Sau đó, chính tôi đã lo lắng và phải hạn chế điện thoại của con bới con bị cuốn vào việc lướt liên tục. Có những lúc con nói chỉ định xem 10 phút để tra cứu bài tập nhưng sau nửa tiếng vẫn chưa rời điện thoại và nội dung con xem không phải lúc nào hiện lên cũng phù hợp với lứa tuổi”.
Với phụ huynh Nguyễn P.T (đang sinh sống tại TP. Hồ Chí Minh), mạng xã hội vẫn có giá trị nếu trẻ được hướng dẫn sử dụng đúng. Cô chia sẻ: “Tôi nghĩ mạng xã hội không xấu, quan trọng là cách người dùng sử dụng thế nào. Nếu dùng đúng cách thì đây vẫn là công cụ hỗ trợ học tập và kết nối rất tốt”.
Theo cô P.T, thay vì cấm hoàn toàn, người lớn cần theo dõi, đồng hành và hướng dẫn trẻ biết lựa chọn nội dung, nhận diện thông tin sai lệch cũng như chủ động kiểm soát thời gian sử dụng.
Video ngắn không phải “kẻ thù” của học sinh. Một video một phút có thể giúp hiểu nhanh một khái niệm khoa học. Một bài giảng ngắn có thể khơi gợi hứng thú để người xem tìm hiểu sâu hơn. Một đoạn phim đẹp có thể mở ra niềm yêu thích với lịch sử, thiên nhiên hay nghệ thuật.
Nhưng khi thuật toán có khả năng giữ chân người xem gặp AI có khả năng tạo nội dung gần như không giới hạn, những gì xuất hiện trên màn hình của các bạn nhỏ sẽ còn phức tạp hơn nhiều. Nguy cơ xuất hiện khi chúng ta không còn chủ động quyết định mình xem gì, xem bao lâu và khi nào cần dừng.
Chiếc điện thoại vẫn nằm trong tay người dùng. Nhưng giữa dòng video không có điểm cuối, mỗi bạn nhỏ có thể thử tự hỏi: Cú vuốt tiếp theo là điều mình thực sự lựa chọn hay chỉ là một phản xạ đã trở thành thói quen?
Những video ấy được tạo ra thế nào và để làm gì? Chúng ta có còn dễ dàng phân biệt thật - giả, hay đang từng bước bị dẫn dắt bởi những nội dung được tạo ra và phân phối một cách có chủ đích?
Mời bạn đón xem kỳ tiếp theo...
