Do kết cấu thổ nhưỡng và địa hình chia cắt mạnh nên ruộng bậc thang của huyện Hoàng Su Phì (Hà Giang) có nhiều đặc trưng riêng rẽ, trải dài xung quanh sườn núi, xen kẽ giữa những dòng sông, khe suối đầu nguồn sông Chảy, sông Bạc và những cánh rừng nguyên sinh tạo thành nhiều tầng bậc làm say đắm lòng người khi mùa nước đổ.
Ruộng bậc thang là loại hình canh tác chủ yếu của đồng bào các dân tộc huyện Hoàng Su Phì. Toàn huyện hiện có 3.757 ha ruộng bậc thang lúa nước, chủ yếu là ruộng một vụ tại 25 xã, thị trấn. Trong đó có 6 xã gồm: Bản Luốc, Bản Phùng, Nậm Ty, Thông Nguyên, Hồ Thầu, Sán Xả Hồ đã được Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa quốc gia.
Lựa chọn đất canh tác
Hình thức canh tác trên ruộng bậc thang xuất hiện ở Hoàng Su Phì vào khoảng trên dưới 100 năm. Do việc gieo cấy lúa chủ yếu phụ thuộc vào thiên nhiên nên việc chọn nơi làm ruộng được đồng bào tiến hành một cách cẩn thận. Khu vực đáp ứng đủ yêu cầu phải là nơi đất đai tơi xốp, màu mỡ, không có đá to, có khả năng tạo được mặt bằng ruộng có độ rộng, dài. Điều quan trọng nhất khi lựa chọn vùng đất để khai phá là trong khu vực hoặc gần đó phải có nguồn nước, phải là nơi có thể đưa nước về ruộng được dễ dàng và không mất nhiều công sức.
Quy trình khai phá ruộng bậc thang
Việc khai phá ruộng thường được tiến hành trong tháng 1 và tháng 2 âm lịch. Công cụ để khai phá ruộng hết sức đơn giản chỉ có cuốc, cuốc chim, bừa gỗ và con dao. Quy trình khai phá ruộng được bắt đầu từ nơi cao nhất xuống thấp. Trước tiên, người ta dùng dao phát cỏ và các loại cây nhỏ rồi dọn sạch quang mặt đất, sau đó dùng cuốc đánh bật các gốc cây to, vần đá ra khỏi khu vực làm ruộng.
Để san ruộng, trước hết phải cuốc đất, xẻ núi tạo mặt bằng, khi đã có mặt bằng nếu gặp đá to không lăn đi được họ dùng cuốc đào một hố lớn, sâu ngay cạnh viên đá rồi hợp sức vần viên đá xuống, sau đó lấp đất lên. Việc chôn đá này phải đảm bảo đủ độ sâu, sao cho khi cày lưỡi cày ko thể chạm đến. Khi đã có mặt bằng họ dùng một tấm ván gỗ dài khoảng 60cm, có cán cầm phía sau, hai đầu buộc dây cho hai người đi trước hoặc trâu kéo, người đi sau điều chỉnh để san đất sao cho phẳng đều mặt ruộng. Tùy vào địa hình và độ dốc của quả đồi mà độ cao và độ rộng của ruộng bậc thang được tạo ra cũng khác nhau.
Khi đã có mặt bằng họ tiến hành đắp bờ rồi đưa nước vào ngâm chân ruộng. Khi hoàn thành công việc làm bờ cũng là lúc đồng bào chuẩn bị cho một vụ cấy mới. Ruộng sẽ được đưa nước vào cho đủ rồi cày, bừa lại lần cuối và bón lót phân chuồng sau đó mới tiến hành cấy lúa. Những vụ cấy sau, để giữ được nước đồng bào thường làm đất và cấy lúa từ ruộng cao xuống ruộng thấp hoặc cùng một thửa ruộng nhưng cày bừa phía nguồn nước trước bởi như vậy sẽ tạo một lớp bùn chống thấm và dành được nước cho những thửa ruộng phía dưới.
Ruộng bậc thang – nét văn hóa độc đáo
Trước đây, đồng bào ở Hoàng Su Phì chủ yếu cấy giống lúa thuần và ít chăm sóc nhưng những năm gần đây họ đã đầu tư cấy các loại giống lúa lai và thực hiện các công đoạn làm cỏ, bón phân nên năng suất đã được cải thiện. Theo thống kê, năm 2015 năng suất bình quân đạt 57,1 tạ/ha, sản lượng đạt 21.530 tấn. Ngoài ra, đồng bào còn tận dụng các thửa ruộng giữa các vụ cấy để trồng xen canh đậu tương, rau xanh và các loại cây hoa màu khác để phục vụ nhu cầu đời sống sinh hoạt hàng ngày.
Trong quá trình canh tác trên những thửa ruộng bậc thang cũng đã hình thành những nét văn hóa độc đáo và riêng biệt của cộng đồng các dân tộc bản địa sinh sống trên huyện Hoàng Su Phì như: Lễ cúng hồn lúa, lễ mừng cơm mới, lễ hội lồng tồng của dân tộc Dao, Tày, Nùng và các trò chơi dân gian. Vì vậy ruộng bậc thang của huyện Hoàng Su Phì (Hà Giang) không những có giá trị đặc sắc về cảnh quan còn minh chứng cho lịch sử tồn tại và phát triển của cộng đồng người tại đây.
THANH HÀ
(TTXVN)
