Ngày 30/8/2026, nhà thơ Định Hải khép lại hành trình cuộc đời. Nhưng với nhiều thế hệ bạn đọc, đặc biệt là những người từng lớn lên cùng những trang sách giáo khoa Tiếng Việt, tên tuổi nhà thơ vẫn ở lại trong tiếng gọi bạn của Dê Trắng, đàn kiến nhỏ, những ước mơ kỳ diệu của tuổi thơ và nhất là hình ảnh “quả bóng xanh bay giữa trời xanh” đã trở thành một phần ký ức dưới mái trường.
Mang tên quê hương đi suốt cuộc đời
Nhà thơ Định Hải tên thật là Nguyễn Biểu, sinh ngày 6/6/1937 tại xã Định Hải, huyện Yên Định, tỉnh Thanh Hóa nay thuộc xã Định Tân, tỉnh Thanh Hóa. Nhà thơ lấy chính tên quê hương làm bút danh, mang theo tên miền đất xứ Thanh trong hành trình sáng tác kéo dài nhiều thập kỷ.
Từ khi còn đi học, ông đã sớm bộc lộ năng khiếu văn chương. Năm 1956, nhà thơ vào học khoa Ngữ văn, Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội. Sau khi tốt nghiệp, nhà thơ công tác tại Bộ Giáo dục trước khi chuyển về Nhà xuất bản Kim Đồng năm 1962. Đây cũng là bước ngoặt đưa nhà thơ Định Hải đến với thế giới văn học dành cho thiếu nhi và gắn bó với lĩnh vực này gần như trọn đời.
Nhà thơ từng là biên tập viên Nhà xuất bản Kim Đồng, Tổng Biên tập tạp chí Tuổi xanh, Trưởng ban Văn học thiếu nhi, Hội Nhà văn Việt Nam. Không chỉ sáng tác, nhà thơ Định Hải còn tham gia phát hiện, giới thiệu và nâng đỡ nhiều cây bút trẻ.
Người bạn của nhiều thế hệ học sinh
Một dấu ấn đặc biệt trong sự nghiệp của nhà thơ Định Hải là sự hiện diện bền bỉ của những tác phẩm dành cho thiếu nhi trong sách giáo khoa như: Đàn kiến nó đi, Chồng nụ chồng hoa, Hươu cao cổ, Gọi bạn, Nếu chúng mình có phép lạ, Bài ca trái đất… đã đưa thế giới thơ của ông đến gần nhiều thế hệ học trò.
Thơ của ông thường bắt đầu từ những hình ảnh rất gần gũi với tuổi thơ: một con vật, một trò chơi, một câu hỏi ngộ nghĩnh hay một ước mơ tưởng như chỉ có trong cổ tích. Câu chữ ngắn gọn, nhịp điệu gần đồng dao, dễ đọc, dễ nhớ nhưng phía sau sự hồn nhiên ấy luôn thấp thoáng những bài học về tình bạn, lòng nhân ái, tình yêu thiên nhiên và khát vọng hòa bình.
Nhà thơ Định Hải không đứng ở vị trí của người lớn để giảng giải. Ông tìm cách nhìn thế giới bằng đôi mắt trẻ thơ, cùng các bạn nhỏ ngạc nhiên, đặt câu hỏi, vui chơi và tưởng tượng.
Bởi vậy, những bài thơ tưởng như rất giản dị vẫn có sức sống lâu bền. Khi tuổi thơ đi qua, nhiều bạn đọc trưởng thành vẫn có thể tìm lại mình trong những câu thơ từng thuộc lòng dưới mái trường.
Từ Bài ca trái đất đến khúc hát của bao thế hệ
Một trong những tác phẩm nổi tiếng nhất của nhà thơ Định Hải là Bài ca trái đất. Bài thơ được sáng tác tại Berlin năm 1978, trong chuyến đi cùng đoàn thiếu nhi Việt Nam tham dự một hoạt động quốc tế. Hình ảnh các bạn thiếu nhi đến từ nhiều quốc gia, nhiều màu da cùng vui chơi bên nhau đã gợi cảm hứng để nhà thơ viết nên những câu thơ về một hành tinh hòa bình, bình đẳng và tràn ngập tiếng cười.
Những câu thơ mở đầu đã trở nên quen thuộc với nhiều thế hệ:
“Trái đất này là của chúng mình
Quả bóng xanh bay giữa trời xanh…”
Sau đó, nhạc sĩ Trương Quang Lục phổ nhạc bài thơ thành ca khúc Trái đất này là của chúng mình. Giai điệu trong sáng cùng thông điệp về tình đoàn kết, hòa bình đã giúp tác phẩm bước ra khỏi trang sách, trở thành một trong những bài hát thiếu nhi được nhiều thế hệ yêu thích.
Trong bài thơ, Trái Đất không phải khái niệm xa xôi mà là ngôi nhà chung của các bạn nhỏ năm châu. Bồ câu, hải âu, màu xanh của hành tinh và những gương mặt trẻ thơ khác màu da cùng hiện lên trong một thế giới không chiến tranh, nơi tiếng hát và tiếng cười luôn được nâng niu, gìn giữ.
Gần nửa thế kỷ trôi qua, thông điệp ấy vẫn vẹn nguyên ý nghĩa.
Viết cho thiếu nhi như “bóc một củ hành”
Nhà thơ Định Hải từng có cách nói thú vị về nghề viết cho thiếu nhi: “Một bài thơ viết cho thiếu nhi cũng có thể ví như một củ hành, người đọc sẽ bóc ra từng lớp, từng lớp. Cho đến khi nhìn thấy lõi trong cùng”.
Theo nhà thơ, một bài thơ hay cho thiếu nhi không chỉ dành riêng cho các bạn nhỏ; ở những độ tuổi khác nhau, người đọc vẫn có thể tìm thấy những tầng cảm nhận riêng.
Quan niệm ấy phần nào lý giải sức sống của thơ Định Hải. Các bạn nhỏ tìm thấy trong thơ niềm vui, trò chơi, những con vật ngộ nghĩnh hay phép màu; còn người lớn khi đọc lại có thể bắt gặp tuổi thơ của chính mình.
Trong hành trình sáng tác, nhà thơ Định Hải để lại nhiều tác phẩm như Hoa mùa xuân (1963), Thăm Bắc Lý (1964), Bàn tay gieo hạt (1967), Chồng nụ chồng hoa (1970), Hươu cao cổ (1975), Nhành hoa trong vườn sớm (1979), Bài ca trái đất (1983), Nụ hôn học trò (1988), Bao nhiêu điều lạ (1994), Thơ với tuổi thơ (2003)…
Năm 2007, nhà thơ Định Hải được trao Giải thưởng Nhà nước về Văn học Nghệ thuật, ghi nhận những đóng góp bền bỉ cho văn học Việt Nam, đặc biệt là văn học dành cho thiếu nhi. Nhà xuất bản Kim Đồng cũng giới thiệu Bài ca trái đất là tuyển tập những bài thơ thiếu nhi đặc sắc của nhà thơ Định Hải.
Khúc ca xanh còn ở lại dưới mái trường
Nhà thơ Định Hải rời xa cuộc đời ngày 30/8/2026, nhưng những trang thơ vẫn tiếp tục đồng hành cùng các thế hệ bạn đọc.
Đó là một hành trình đặc biệt: từ trang giấy đến sách giáo khoa, từ sách giáo khoa đến sân trường, rồi từ sân trường trở thành ký ức của những người đã trưởng thành.
Mỗi khi một bạn nhỏ đọc Gọi bạn, mơ những điều kỳ diệu trong Nếu chúng mình có phép lạ hay cùng bạn bè cất tiếng hát Trái đất này là của chúng mình, những “mầm xanh” mà nhà thơ Định Hải dành cả cuộc đời vun trồng lại tiếp tục nảy nở.
Và có lẽ, đó là cách đẹp nhất để một nhà thơ viết cho thiếu nhi còn ở lại: trong tiếng đọc bài của các bạn nhỏ, trong tiếng hát vang dưới mái trường và trong một khoảng trời tuổi thơ luôn xanh.
