Giữa thế giới ảo nhiều cạm bẫy, điều gì có thể giúp các bạn trở về với thế giới thực? Có lẽ, đó không phải là những mệnh lệnh cấm đoán, mà trước hết là sự đồng hành của gia đình và nhà trường.
Khi thiết bị điện tử trở thành "bảo mẫu" bất đắc dĩ
Trong nhịp sống bận rộn, hình ảnh cha mẹ tất bật với công việc, còn con ngồi trước màn hình điện thoại, máy tính bảng hay ti-vi đã trở nên quen thuộc. Có khi người lớn cần một khoảng thời gian yên tĩnh để làm việc, nghỉ ngơi; còn các bạn nhỏ cần một thứ gì đó đủ hấp dẫn để “giữ chân” mình. Thiết bị điện tử vì thế vô tình trở thành một “bảo mẫu” tiện lợi.
Cô N. T. Xinh (Hải Phòng) có ba người con, công việc buôn bán khá bận rộn. Cô kể: “Nhà mình có ba đứa con, lại bận bịu với việc buôn bán nên nhiều khi đón con út học lớp 3 về là đành đưa cho con chiếc máy tính bảng để con chơi ngoan, không làm phiền những lúc mình làm việc. Nhiều lúc cũng muốn dành thời gian chơi với con lắm nhưng công việc cứ cuốn mình đi, nên đành vậy...”.
Không chỉ những gia đình buôn bán, nhiều phụ huynh làm công việc khác cũng gặp khó khăn trong việc cân bằng giữa công việc và thời gian dành cho con.
Cô Nguyễn Thị Hợi (Hưng Yên) chia sẻ: “Nhiều lúc đi làm về mệt, con cứ nhèo nhẽo bên cạnh, mình đành đưa cho con cái điện thoại để được nghỉ ngơi một chút. Mình cũng quy định chỉ cho con mượn tầm 20 phút trong lúc mình nghỉ ngơi, nhưng nhiều lúc mẹ quên là con lại cố xem, chứ chưa biết tự giác dừng lại trả mẹ điện thoại”.
Còn cô Lê Thị Yến (Hà Nội) thẳng thắn thừa nhận cách mình từng sử dụng thiết bị điện tử với con: “Trước đây, mình từng dùng điện thoại, ti-vi làm phần thưởng cho con ăn cơm, uống thuốc và cũng để mình có thời gian làm việc nhà”.
Những câu chuyện trên cho thấy một nghịch lý: cha mẹ có thể hiểu rằng con dành quá nhiều thời gian cho màn hình là điều không tốt, nhưng trong những lúc bận rộn, chiếc điện thoại vẫn trở thành giải pháp nhanh và dễ dàng nhất.
Sự tiện lợi ấy giúp người lớn giải quyết được một việc trước mắt, nhưng nếu kéo dài, nó có thể lấy đi những cuộc trò chuyện, những giờ chơi và cả khoảng thời gian cha mẹ, con cái thực sự ở bên nhau. Khi sự kết nối giữa các thành viên trong gia đình thưa dần, thế giới ảo trên màn hình lại càng dễ trở thành nơi các bạn tìm kiếm sự chú ý và niềm vui.
Thay vì cấm đoán, hãy giúp các bạn tìm thấy niềm vui
Khi đã quen với màn hình, việc lập tức “bỏ điện thoại” không phải lúc nào cũng dễ dàng. Nhiều gia đình từng thử cấm đoán, nhắc nhở nhưng rồi nhận ra rằng muốn thay đổi một thói quen, cần tạo ra những lựa chọn hấp dẫn khác.
Cô N. T. Thành (Hà Nội) kể về thời gian con mình mê game và TikTok. Sau nhiều biện pháp chưa hiệu quả, cô tìm cách đưa con đến với âm nhạc và thể thao: “Mình cho con học đàn ghi-ta để rèn tính kiên trì, điềm tĩnh. Buổi chiều, hai bố con rủ nhau xuống sân đá bóng cùng các bạn. Biện pháp này rất hiệu quả, con ít phụ thuộc vào thiết bị điện tử hơn và bình tĩnh hơn trong mọi tình huống”.
Cô Nguyễn Thanh Nga (Quảng Ninh) cũng lựa chọn cách thay đổi từ những sinh hoạt thường ngày của gia đình: “Lúc đầu con phản ứng khó chịu lắm, nhưng mưa dầm thấm lâu, khi cả nhà duy trì các hoạt động vận động, thể thao, các con tự khắc quên luôn chiếc điện thoại”.
Điều đáng chú ý là trong quá trình giúp con thay đổi, cô Nga không chỉ yêu cầu con giảm sử dụng thiết bị điện tử mà người lớn trong nhà cũng tự điều chỉnh thói quen của mình: “Bố mẹ khi ngồi cạnh con tuyệt đối không dùng điện thoại mà chuyển sang đọc sách hoặc làm việc trên máy tính, làm gương cho con”.
Còn cô Nguyễn Liên Hương (Hà Nội) kết hợp kiểm soát nội dung với việc tăng thời gian cho con tham gia các hoạt động ngoài trời. Cô nhận ra: “Khi con tìm thấy niềm vui và sự hào hứng từ thế giới thực, nơi có sự tương tác ấm áp từ bố mẹ và bạn bè, thời gian dành cho chiếc điện thoại sẽ tự động thu hẹp lại”.
Với cô Lê Thị Yến (Hà Nội), thay đổi bắt đầu từ những cuộc trò chuyện. Thay vì chỉ nói với con “không được xem”, cô đặt câu hỏi để con tự suy nghĩ: Dùng thiết bị điện tử để làm gì? Tại sao lại dùng và nó mang lại lợi ích gì? Cô Yến bày tỏ: “Mình phải thực sự kiên trì trò chuyện, đồng hành cùng con vì nói một lần trẻ không nhớ và không nghe theo ngay”.
Mỗi phụ huynh có một cách làm khác nhau, nhưng đều hướng tới mục tiêu chung: không lấy việc tước bỏ thiết bị điện tử làm đích đến mà giúp con dần tìm được sự cân bằng và khả năng tự kiểm soát thời gian sử dụng. Đây mới là cách làm lâu dài, bền bỉ để các bạn nhỏ từng bước giảm sự phụ thuộc vào màn hình.
Nhà trường - thêm một "tấm khiên" bảo vệ các bạn
Nếu gia đình là nơi mỗi bạn hình thành những thói quen đầu tiên thì nhà trường là môi trường để các bạn học cách ứng xử với thế giới rộng lớn hơn. Trước những nguy cơ từ không gian mạng, nhiều trường học đang đưa kỹ năng số vào những hoạt động gần gũi với học sinh.
Tại trường Tiểu học Bắc Đông Hưng (xã Bắc Đông Hưng, Hưng Yên), hoạt động sân khấu hóa được đưa vào sinh hoạt dưới cờ hằng tuần với nhiều nội dung như an toàn giao thông, phòng tránh xâm hại, an toàn trên không gian mạng. Nhà trường cũng duy trì câu lạc bộ hát chèo và dành mỗi tuần một tiết học kỹ năng công dân số, giúp các bạn biết sử dụng thiết bị điện tử an toàn, có trách nhiệm hơn.
Ở trường Tiểu học Nghi Xuân – trường chính (xã Nghi Xuân, Hà Tĩnh), những bài học về mạng xã hội được chuyển tải qua một vở kịch do chính học sinh dàn dựng và biểu diễn. Thay vì những lời nhắc nhở khô cứng, các bạn được đặt vào những tình huống gần gũi để biết cách bảo vệ thông tin cá nhân và tìm đến cha mẹ, thầy cô khi gặp sự cố trên không gian mạng.
Trường Tiểu học Định Công (phường Định Công, Hà Nội) lại hướng các bạn đến việc nhận diện những thói quen dễ mắc phải, chẳng hạn tâm lý “xem thêm một video nữa”. Trong các tiết sinh hoạt chuyên đề và hoạt động trải nghiệm, các bạn được hướng dẫn tự đặt giới hạn thời gian, cân bằng việc sử dụng mạng với học tập, đọc sách, vận động, vui chơi và giao tiếp trực tiếp.
Tại trường Tiểu học Nghĩa Tân (phường Nghĩa Đô, Hà Nội), phòng tư vấn tâm lý học đường cũng ghi nhận những trường hợp học sinh có biểu hiện mất tập trung, giảm chú ý. Qua tìm hiểu, việc sử dụng thiết bị thông minh và Internet trong thời gian dài, trong đó có việc thường xuyên xem video ngắn thiếu sự kiểm soát của người lớn, được nhà trường lưu ý như một trong những yếu tố cần quan tâm.
Thay vì để các bạn tự xoay xở, nhà trường trao cho mỗi bạn quyền lựa chọn người mình cảm thấy tin tưởng để chia sẻ: cô Hiệu trưởng, cô Phó Hiệu trưởng, thầy Tổng phụ trách Đội hay các thầy cô giáo khác trong trường. Tùy từng trường hợp, nhà trường phối hợp với cha mẹ để tìm cách hỗ trợ phù hợp, giúp các bạn vượt qua khó khăn và hòa nhập với cuộc sống học đường một cách thuận lợi nhất.
Lá chắn kép bảo vệ các bạn trong thế giới ảo
Theo PGS.TS Hoàng Trung Học - Trưởng khoa Tâm lý – Giáo dục, Học viện Quản lý Giáo dục, việc bảo vệ trẻ trong môi trường số không thể chỉ đặt lên vai gia đình hoặc nhà trường. “Trẻ nhỏ cần một môi trường số được người lớn chuẩn bị và giám sát phù hợp với tuổi”, chuyên gia nhấn mạnh.
PGS.TS Hoàng Trung Học cũng cho rằng sự phối hợp giữa gia đình và nhà trường rất quan trọng: “Giáo viên cũng cần trao đổi với cha mẹ khi thấy dấu hiệu ảnh hưởng đến giấc ngủ, việc học hoặc mối quan hệ của trẻ với bạn khi ở trường. Hai bên nên thống nhất cách hỗ trợ trẻ thay vì chỉ trách phạt hoặc cấm đoán… Mục tiêu giáo dục là giúp trẻ dần biết chọn, biết kiểm tra và biết dừng, trong khi vẫn có người lớn đồng hành”.
Chúng mình không thể lớn lên chỉ bằng những lời “không được”. Mỗi bạn cần được người lớn chỉ cho vì sao một việc không nên làm, được lắng nghe khi gặp khó khăn và quan trọng hơn, cần có những niềm vui đủ hấp dẫn ở thế giới thực.
Gia đình có thể là nơi các bạn tìm thấy sự an toàn. Nhà trường có thể trao cho các bạn kiến thức và kỹ năng. Khi hai môi trường ấy cùng nhìn về một hướng, “bức tường lửa” bảo vệ các bạn trên không gian số sẽ không chỉ là những quy định trên giấy mà trở thành sự đồng hành thực sự mỗi ngày.
Nhưng được bảo vệ thôi vẫn chưa đủ. Trong một thế giới mà video ngắn được tạo ra ngày càng tinh vi, chúng mình còn cần biết nhận diện điều gì đang thực sự xuất hiện trước mắt: đâu là nội dung vô hại, đâu là thông tin sai lệch, đâu là những “cạm bẫy” được giăng ra và “cẩm nang” nào có thể giúp các bạn không bị lạc vào “mê cung” video ngắn.
Mời bạn đọc tiếp tục theo dõi kỳ 4: "La bàn" giúp các bạn nhận diện "bẫy" video trên mạng
