Ngày 22/8, tại Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, Viện Nhân học Văn hóa phối hợp với gia đình tổ chức Hội thảo khoa học “Trần Văn Mạc – chứng nhân dòng chảy lịch sử”, nhân kỷ niệm 30 năm ngày mất của nhà lão thành cách mạng Trần Văn Mạc (1908-1996).
Hơn 100 đại biểu đại diện các cơ quan Trung ương, địa phương, khu di tích, bảo tàng, cơ sở giáo dục, viện nghiên cứu cùng các nhà khoa học, chuyên gia lịch sử, văn hóa, chính trị tham dự. Các tham luận không chỉ làm rõ thêm thân thế, sự nghiệp của ông Trần Văn Mạc mà còn đặt cuộc đời người cán bộ cách mạng trong bối cảnh phong trào công nhân, hệ thống nhà tù thực dân và cuộc đấu tranh giành độc lập của dân tộc trong nửa đầu thế kỷ XX.
Chương trình hội thảo dành nhiều thời gian cho các chuyên đề về phong trào cách mạng Hải Phòng những năm 1930-1931; Ngục Sơn La; Căng Bắc Mê; giá trị lịch sử của hồi ký Sắt son, vẹn tròn; cùng câu chuyện về lý tưởng sống và trách nhiệm của thế hệ trẻ hôm nay.
Từ cậu bé công nhân đến người cán bộ cách mạng
Ông Trần Văn Mạc sinh năm 1908 tại thôn Mỹ Trọng, xã Mỹ Xá, tỉnh Nam Định, nay thuộc phường Thành Nam, tỉnh Ninh Bình. Tuổi thơ của người cán bộ lão thành cách mạng gắn với một gia đình công nhân nghèo, cuộc sống nhiều thiếu thốn.
Trong hồi ký Sắt son, vẹn tròn, ông kể mình phải nghỉ học sớm và bước vào đời bằng lao động. Những năm tháng làm việc trong môi trường công nghiệp ở Nam Định giúp người thanh niên trẻ trực tiếp chứng kiến sự khắc nghiệt trong đời sống của công nhân dưới chế độ thuộc địa.
Thiếu tá, TS Trình Quốc Hưng, Giảng viên chính Học viện An ninh nhân dân, nhận định hồi ký cho thấy quá trình giác ngộ của ông Trần Văn Mạc không phải một sự chuyển biến đột ngột, mà hình thành từ những trải nghiệm thực tế về nghèo đói, bất công, môi trường lao động và quá trình tiếp xúc với tư tưởng cách mạng. Qua đó, câu chuyện của một cá nhân cũng phản ánh con đường trưởng thành của một bộ phận công nhân Việt Nam trong những thập niên đầu thế kỷ XX.
Theo nghiên cứu này, "Sắt son, vẹn tròn" còn cung cấp nhiều chi tiết về đời sống Nhà máy Sợi Nam Định, hoạt động của Công hội đỏ, việc đọc báo, truyền bá tài liệu, rải truyền đơn, treo cờ và xây dựng cơ sở bí mật. Những chi tiết vi mô ấy là phần mà các văn kiện và công trình lịch sử tổng hợp khó có thể phản ánh đầy đủ.
Từ phong trào công nhân Nam Định, ông Trần Văn Mạc tiếp tục được thử thách qua hoạt động cách mạng tại Hải Phòng. Kỷ yếu hội thảo ghi nhận đêm 20/4/1931, ông bị cảnh sát và mật thám bắt tại Hải Phòng trong đợt vây ráp nhiều cơ sở cách mạng. Ngày hôm sau, ông bị đưa về Sở Mật thám Hà Nội, sau đó tiếp tục bị tra khảo và trải qua những năm tháng tù đày.
Sau song sắt, vẫn học tập và làm báo
Một trong những phần đặc biệt nhất của cuộc đời nhà lão thành cách mạng Trần Văn Mạc là những năm tháng trong hệ thống nhà tù của thực dân Pháp.
Theo TS Nguyễn Thị Bích Thủy, Trưởng ban Quản lý Di tích Nhà tù Hỏa Lò, sau khi bị bắt năm 1931, ông Trần Văn Mạc từng bị giam tại Hỏa Lò trước khi bị phát vãng lên Sơn La. Những tư liệu về giai đoạn này giúp tái hiện không chỉ chế độ giam cầm khắc nghiệt mà cả đời sống tổ chức của những tù nhân chính trị.
Đầu năm 1932, tổ chức bí mật trong Nhà tù Hỏa Lò chủ trương ra báo Lao tù đỏ, số đầu tiên phát hành ngày 4/1/1932. Sau đó, báo đổi thành Lao tù tạp chí, phát hành hằng tuần. Theo tài liệu được dẫn tại hội thảo, tờ báo đã tồn tại hơn 200 số trong giai đoạn 1932-1935.
Ông Trần Văn Mạc là một trong những người xung phong tham gia toán chép báo. Công việc được thực hiện bí mật dưới gầm sàn gỗ lim. Thiếu giấy, những người tù tìm cách lấy giấy bản quét nước cháo rồi phơi khô để viết; tài liệu được cất trong các hốc tường hoặc giấu vào quần áo.
Người cán bộ cách mạng từng kể về việc cùng bạn tù “đục tường làm hầm bí mật để cất giấu” tài liệu. Những trang báo nhỏ bé khi ấy vừa là tài liệu học tập, vừa là phương tiện truyền đạt thông tin và duy trì tinh thần đấu tranh trong hoàn cảnh bị giam cầm.
Đáng chú ý, hoạt động báo chí bí mật này không chỉ xuất hiện trong hồi ức của những người tù. Tham luận của Ban Quản lý Di tích Nhà tù Hỏa Lò dẫn lại công văn mật số 7273/S ngày 29/6/1932 của Sở Mật thám Bắc Kỳ, ghi nhận việc nhà chức trách thu được gần 200 tập sách nhỏ viết tay, trong đó có tài liệu tuyên truyền cách mạng và các số Lao tù tạp chí. Một công văn khác tháng 10/1932 tiếp tục đề cập đến hoạt động tuyên truyền trong Nhà tù Trung ương Hà Nội.
Chi tiết này góp phần tăng giá trị kiểm chứng cho những ký ức được ghi lại trong Sắt son, vẹn tròn.
Ở góc độ nghiên cứu tư liệu, PGS. TS. Nguyễn Thanh Tú, Phó Viện trưởng Viện Nhân học Văn hóa, cho biết đã đối sánh các nội dung hồi ký với tài liệu của Mật thám Pháp và hồi ký của một số bạn tù. Theo ông, nhiều mốc ngày tháng, sự kiện có độ tương hợp cao với nội dung hồ sơ thẩm vấn của phía Pháp. Ông đặc biệt đánh giá cao phần tư liệu về Căng Bắc Mê, nơi ông Trần Văn Mạc từng bị giam giữ từ tháng 11/1940.
Cách tiếp cận này cho thấy Sắt son, vẹn tròn không chỉ được nhìn nhận như ký ức gia đình, mà đang được đặt trong quá trình đối chiếu với các nguồn sử liệu độc lập.
Hơn 200 km trong xiềng xích lên Ngục Sơn La
Nếu Hỏa Lò ghi dấu những ngày làm báo, học tập và đấu tranh sau song sắt, hành trình lên Ngục Sơn La lại cho thấy một thử thách khác.
Theo tham luận của Bảo tàng tỉnh Sơn La, năm 1933, ông Trần Văn Mạc nằm trong đoàn 210 tù chính trị bị đưa từ Hỏa Lò lên Sơn La. Từ Chợ Bờ, Hòa Bình, những người tù phải đi bộ hơn 200 km trên đường núi trước khi tới nhà tù.
Hai người bị khóa chung một xích tay, các cặp lại được nối thành những “chuỗi người”; trên chân còn mang cùm và đoạn xích sắt. Đường đi qua nhiều đèo dốc, đá tai mèo, mưa lạnh. Có những chặng kéo dài hàng chục kilômét mỗi ngày. Nhiều người bị đau chân, kiệt sức, phải xé áo quấn vào bàn chân để tiếp tục đi.
Điều đặc biệt là ngay trên con đường lưu đày ấy, những người tù vẫn hát các bài ca cách mạng, bí mật rải truyền đơn và tranh thủ tuyên truyền tới người dân ven đường, thậm chí cả những binh lính làm nhiệm vụ áp giải. Tham luận của Vũ Thu Thủy, Bảo tàng tỉnh Sơn La, nhìn nhận hành trình ấy không chỉ phản ánh sự khắc nghiệt của chế độ tù đày mà còn cho thấy hoạt động cách mạng vẫn không dừng lại ngay cả khi những người chiến sĩ đang bị xiềng xích.
Trong hồi ký, ông Trần Văn Mạc từng xác định: “Mình đã hiến thân làm cách mạng thì xa xôi, khó khăn mấy cũng phải vượt qua và phải hy sinh vì lý tưởng của mình.”
Những năm sau đó, người cán bộ cách mạng còn trải qua các nhà tù, trại giam khác như Côn Đảo, Căng Bắc Mê, Phú Thọ, Phấn Mễ, Bá Vân... Kỷ yếu hội thảo ghi nhận ông từng bốn lần phải đứng trước tòa án của thực dân Pháp.
Chứng nhân của mùa Thu Cách mạng
Những năm tù đày không khiến ông Trần Văn Mạc rời xa phong trào. Sau khi trở về, ông tiếp tục tham gia khôi phục các cơ sở cách mạng, xây dựng lực lượng và chuẩn bị cho thời cơ Tổng khởi nghĩa.
Kỷ yếu hội thảo xác định trong Cách mạng Tháng Tám năm 1945, ông là Ủy viên Ủy ban Khởi nghĩa thành phố Nam Định, tham gia tập hợp lực lượng tự vệ và quần chúng ở nội, ngoại thành. Ngày 21/8/1945, lực lượng cách mạng giành chính quyền tại thành phố Nam Định.
Nhìn từ góc độ sử liệu, TS Trình Quốc Hưng cho rằng giá trị của hồi ký không chỉ nằm ở việc bổ sung các mốc tiểu sử. Quan trọng hơn, người đọc có thể thấy cách những chủ trương lớn của cách mạng được triển khai ở cấp cơ sở: từ vận động công nhân, giữ mối liên lạc, xây dựng tổ chức đến tập hợp lực lượng chuẩn bị giành chính quyền.
Sau Cách mạng Tháng Tám, ông tiếp tục công tác và từng giữ chức Vụ trưởng Vụ Tổ chức cán bộ, Bộ Lao động. Với quá trình hoạt động và cống hiến, ông được trao Huân chương Kháng chiến chống Pháp hạng Nhì, Huân chương Độc lập hạng Nhất, Huân chương Kháng chiến chống Mỹ hạng Nhì cùng nhiều phần thưởng khác.
Khi hồi ký trở thành cầu nối với thế hệ trẻ
Được hình thành từ bốn bản thảo viết tay cùng nhiều tài liệu, Sắt son, vẹn tròn lưu giữ một hành trình trải dài từ tuổi thơ nghèo khó, đời sống công nhân, hoạt động cách mạng bí mật, những năm tù đày đến cuộc khởi nghĩa giành chính quyền năm 1945.
Thiếu tá, TS Trình Quốc Hưng đánh giá đây là nguồn sử liệu tự thuật có giá trị bởi tác giả là người trực tiếp sống trong những sự kiện được kể lại. Điểm mạnh của hồi ký là những chi tiết về đời sống, tâm lý và hoạt động ở cơ sở mà nguồn tư liệu chính thức khó phản ánh đầy đủ. Tuy nhiên, ông cũng lưu ý hồi ký vẫn là ký ức cá nhân, vì vậy cần được đối chiếu với văn kiện, tài liệu lưu trữ và các công trình nghiên cứu khác để bảo đảm tính khách quan.
Cách nhìn thận trọng ấy càng làm rõ giá trị của việc tiếp tục nghiên cứu Sắt son, vẹn tròn: không tuyệt đối hóa hồi ký, nhưng cũng không bỏ qua những ký ức của một người trực tiếp sống trong những thời điểm đặc biệt của lịch sử.
Từ góc nhìn của gia đình, PGS. TS. Trần Lê Hưng, cháu nội ông Trần Văn Mạc, cho rằng di sản lớn nhất mà người ông để lại không phải vật chất mà là lý tưởng sống, tinh thần trách nhiệm và ý chí vượt qua khó khăn.
Trong tham luận tại hội thảo, ông nhấn mạnh: “Tự hào không thôi là chưa đủ. Tự hào phải biến thành hành động.”
Theo PGS. TS. Trần Lê Hưng, lý tưởng của thế hệ đi trước không nên chỉ được nhìn như câu chuyện của chiến tranh hay quá khứ. Với người trẻ hôm nay, điều đó có thể được tiếp nối bằng việc học tập nghiêm túc, sống có mục đích, có trách nhiệm với cộng đồng và đóng góp vào sự phát triển của đất nước.
Một số tham luận tại hội thảo cũng đề xuất những cách làm mới để đưa lịch sử đến gần thanh thiếu niên hơn. Bà Bùi Thị Thanh Thủy, Phó Phòng Sưu tầm - Trưng bày, Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam, đề xuất khai thác câu chuyện về cuộc đời ông Trần Văn Mạc bằng triển lãm tương tác, công nghệ thực tế ảo, phim ngắn, podcast và các hoạt động sáng tác dành cho người trẻ.
Đó cũng là một gợi mở đáng chú ý: lịch sử không chỉ nằm trong sách, mà có thể được kể lại bằng những hình thức gần gũi hơn với cách tiếp nhận thông tin của thế hệ mới.
Tại hội thảo, gia đình và Bảo tàng Đảng Cộng sản Việt Nam đã thực hiện ký kết hiến tặng kỷ vật của ông Trần Văn Mạc cho bảo tàng. Theo Ban tổ chức, hoạt động góp phần bảo tồn và phát huy giá trị tư liệu, hiện vật lịch sử cách mạng, đồng thời phục vụ công tác tuyên truyền, giáo dục truyền thống, lý tưởng và lòng yêu nước cho thế hệ trẻ.
Từ một cậu bé phải sớm rời trường học để bước vào đời lao động, một người công nhân tìm đến con đường cách mạng, người tù chính trị vẫn học tập, làm báo giữa song sắt đến một thành viên của lực lượng khởi nghĩa giành chính quyền năm 1945, cuộc đời nhà lão thành cách mạng Trần Văn Mạc là một lát cắt của lịch sử Việt Nam thế kỷ XX.
Ba mươi năm sau ngày ông qua đời, những trang hồi ký, kỷ vật và ký ức vẫn tiếp tục được nghiên cứu, gìn giữ và trao truyền. Không chỉ để nhớ một con người hay một thời kỳ đã qua, những tư liệu ấy còn giúp thế hệ hôm nay hiểu rằng độc lập, tự do là thành quả của nhiều thế hệ; từ đó biết trân trọng quá khứ và ý thức rõ hơn trách nhiệm của mình với hiện tại, tương lai.
