Ít ai biết rằng, giống vải thiều nổi tiếng của Việt Nam ngày nay lại bắt đầu từ một hạt giống nhỏ được gieo trồng tại làng Thúy Lâm, xã Thanh Sơn, huyện Thanh Hà, tỉnh Hải Dương (cũ)
Theo các tài liệu địa phương, người có công đưa giống vải thiều về Việt Nam là cụ Hoàng Văn Cơm. Trong một lần dự tiệc cưới của người Hoa tại Hải Phòng, cụ được thưởng thức loại quả có hương vị thơm ngon đặc biệt. Thích thú với giống cây này, cụ đã mang ba hạt vải về gieo trong vườn nhà.
Ba hạt giống đều nảy mầm nhưng chỉ một cây sống sót. Nhờ phù hợp với khí hậu và thổ nhưỡng địa phương, cây phát triển khỏe mạnh, cho những chùm quả ngọt thơm đặc biệt. Giống vải này có nguồn gốc từ Thiều Châu (Trung Quốc), vì thế được gọi là vải thiều.
Nhận thấy đây là giống cây quý, gia đình cụ Hoàng Văn Cơm tiếp tục nhân giống bằng cách gieo hạt và chiết cành để chia sẻ cho bà con trong vùng. Từ đó, diện tích trồng vải ngày càng mở rộng, dần trở thành đặc sản nổi tiếng của vùng đất Thanh Hà.
Năm 1958, người dân làng Thúy Lâm mang 30kg vải thiều biếu Bác Hồ tại Phủ Chủ tịch. Bác đã khen vải rất ngon và động viên người dân tiếp tục phát triển giống cây này. Từ đó, thương hiệu vải thiều Thanh Hà ngày càng được nhiều người biết đến.
Hơn 150 năm đã trôi qua, cây vải đầu tiên ấy vẫn xanh tốt và đều đặn cho quả mỗi năm. Để thể hiện lòng biết ơn với người đã mang giống vải về quê hương, người dân gọi đây là cây vải tổ.
Hiện nay, ông Hoàng Văn Lượm - cháu đời thứ năm của cụ Hoàng Văn Cơm là người trực tiếp chăm sóc cây. Theo ông Lượm, những năm gần đây ngày càng có nhiều du khách tìm đến tham quan, nghe kể về lịch sử cây vải tổ và hành trình hình thành thương hiệu vải thiều Thanh Hà.
Bên cạnh cây vải tổ còn có những cây vải con, vải cháu đã hơn một thế kỷ tuổi. Mỗi mùa vải chín, nơi đây trở thành điểm đến hấp dẫn với những vườn vải sai trĩu quả, những dòng sông nhỏ thơ mộng và hương thơm ngọt ngào lan tỏa khắp vùng quê.
Không chỉ là một cây ăn quả lâu năm, cây vải tổ còn là biểu tượng của sự cần cù, sáng tạo và tình yêu quê hương của người dân Thanh Hà. Từ một hạt giống nhỏ ngày nào, cây đã góp phần làm nên một trong những loại trái cây nổi tiếng nhất Việt Nam.
Năm 1992, Trung ương Hội Làm vườn Việt Nam xác định đây là cây vải lâu đời nhất cả nước. Năm 2016, Hội Kỷ lục Việt Nam cũng xác nhận cây vải do cụ Hoàng Văn Cơm trồng là cây vải thiều lâu năm nhất Việt Nam.
