Điện Kính Thiên từng là chính điện quan trọng của Hoàng thành Thăng Long. Trải qua những biến động của lịch sử, công trình không còn nguyên vẹn, hiện dấu tích nổi bật còn lại là nền điện và thềm rồng.
Để từng bước tìm lại diện mạo của công trình, hơn 15 năm qua, các nhà khoa học đã kết hợp nhiều hướng nghiên cứu, từ khảo cổ học, sử liệu, kiến trúc, hiện vật đến đối chiếu với các công trình có đặc điểm tương đồng.
Từng bước giải mã điện Kính Thiên
Kết quả khảo cổ đã xác định địa tầng kéo dài khoảng 1.300 năm, đồng thời làm rõ cấu trúc không gian gồm Đan Trì, Ngự đạo, Kính Thiên môn, hành lang và Chính điện. Các dấu tích nền móng, cách phân chia gian, thềm bậc cùng nhiều loại vật liệu kiến trúc cũng dần được nhận diện.
Bên cạnh khai quật khảo cổ, các nhà khoa học khảo sát hàng chục di tích trong nước và nghiên cứu so sánh với các chính điện ở Đông Á nhằm có thêm cơ sở nhận diện đặc trưng kiến trúc của điện Kính Thiên.
Một điểm đáng chú ý là công trình được chia thành 50 thành phần để đánh giá mức độ xác thực của từng bộ phận dự kiến phục dựng.
Theo hồ sơ nghiên cứu, trong số 50 thành phần, 11 thành phần đạt mức xác thực rất cao, 20 ở mức cao, 7 ở mức trung bình, 7 ở mức thấp và 5 ở mức rất thấp.
Toàn bộ 10 thành phần thuộc nền và móng nằm ở hai mức xác thực cao nhất. Chín thành phần của mái cũng có cơ sở từ các hiện vật khảo cổ như ngói, bờ tích, kìm nóc và tượng thú. Đối với hệ khung gỗ, 12 trong tổng số 31 thành phần được xếp ở mức xác thực cao.
Những kết quả này giúp các nhà khoa học từng bước xác định những bộ phận đã có đủ cơ sở nhận diện, đồng thời khoanh vùng các vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu.
Trong đó, những yếu tố có ảnh hưởng lớn đến hình thái tổng thể của công trình như chiều cao cột, hệ vì, xà, đấu củng, độ vươn của hiên, độ dốc và độ cong của mái vẫn cần được làm rõ hơn.
Tìm thêm lời giải từ những công trình tương đồng
Khi công trình gốc không còn nguyên vẹn, nghiên cứu so sánh trở thành một trong những phương pháp quan trọng để bổ sung dữ liệu.
Các nhà khoa học đã đối chiếu điện Kính Thiên với kiến trúc Lam Kinh, các công trình thời Lê, điện Thái Hòa ở Huế và một số chính điện tại Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản.
Phương pháp này giúp nhận diện các quy luật kiến trúc và kiểm chứng những giả thuyết được đặt ra từ khảo cổ học, sử liệu. Tuy nhiên, để bảo đảm tính khoa học, cần phân định rõ những chi tiết nào được xác định trực tiếp từ dấu tích khảo cổ, sử liệu và những nội dung nào là kết quả của nghiên cứu so sánh hoặc suy luận.
Quá trình nghiên cứu cũng đặt ra yêu cầu tuân thủ các nguyên tắc bảo tồn di sản. UNESCO và ICOMOS ghi nhận những tiến bộ nghiên cứu, đồng thời đặt ra yêu cầu tiếp tục khảo cổ, hoàn thiện chiến lược bảo tồn, đánh giá tác động và trao đổi hồ sơ trước những can thiệp lớn.
Bảo vệ dấu tích gốc khi phục dựng
Một trong những vấn đề quan trọng nếu tiến tới phục dựng điện Kính Thiên là bảo vệ các di tích khảo cổ nguyên gốc nằm bên dưới công trình.
Các giải pháp như sử dụng lớp đất đệm, móng bê tông và tham khảo kinh nghiệm bảo tồn tại Nara đã được đề xuất. Tuy nhiên, nhiều yếu tố kỹ thuật như tải trọng, biến dạng, độ ẩm, khả năng thoát nước, rung chấn và khả năng đảo ngược của giải pháp vẫn cần được kiểm chứng kỹ lưỡng.
Việc giải quyết bài toán này có ý nghĩa quan trọng, bởi công trình phục dựng cần giúp công chúng hình dung rõ hơn không gian kiến trúc lịch sử nhưng đồng thời không làm ảnh hưởng đến những dấu tích nguyên gốc có giá trị.
Sau hơn 15 năm nghiên cứu, diện mạo điện Kính Thiên đang dần được giải mã từ những mảnh ghép khảo cổ, sử liệu và kiến trúc. Nhiều cấu trúc cơ bản đã có cơ sở nhận diện, trong khi những phần còn thiếu tiếp tục được nghiên cứu và kiểm chứng.
Nếu được thực hiện trên nền tảng khoa học vững chắc và tuân thủ các nguyên tắc bảo tồn, việc phục dựng điện Kính Thiên có thể giúp công chúng hình dung rõ hơn về không gian trung tâm của Hoàng thành Thăng Long trong lịch sử, đồng thời góp phần gìn giữ và phát huy giá trị của một di sản đặc biệt của Thăng Long - Hà Nội.
