Liên hiệp Quốc tế các Khoa học Địa chất (IUGS) vừa công bố danh sách 100 địa điểm di sản địa chất lần thứ ba tại Bồ Đào Nha. Trong đó, Việt Nam có một đại diện được vinh danh là “Karst nhiệt đới Tràng An” (Trang An Tropical Karst), thuộc tỉnh Ninh Bình.
Tràng An được ghi nhận với mã số 283, thuộc nhóm địa mạo và các quá trình địa chất đang diễn ra. Đây là sự ghi nhận quốc tế mới dành cho vùng di sản nổi tiếng, nơi lưu giữ những bằng chứng quan trọng về quá trình biến đổi địa hình, mực nước biển và môi trường sống qua hàng triệu năm.
Danh sách năm 2026 gồm 100 địa điểm thuộc 47 quốc gia, tiếp nối hai đợt công bố vào năm 2022 và 2024. Cùng được lựa chọn lần này còn có nhiều địa danh nổi tiếng như núi Phú Sĩ (Nhật Bản), các vịnh hẹp ở Na Uy, núi Aconcagua (Argentina) và đồi Chocolate (Philippines).
Theo IUGS, những địa điểm được ghi danh phải sở hữu giá trị khoa học nổi bật, góp phần giúp con người hiểu rõ hơn về lịch sử hình thành và phát triển của Trái Đất. Đây là sự công nhận về giá trị địa chất, không phải bảng xếp hạng các điểm du lịch.
Tràng An từng là những hòn đảo giữa biển?
Ngày nay, nhắc đến Tràng An, nhiều người sẽ nghĩ ngay đến những dãy núi đá vôi trùng điệp, các hang động kỳ thú và dòng nước xanh trong len lỏi qua những thung lũng.
Thế nhưng, ít ai biết rằng cảnh quan nơi đây từng có diện mạo rất khác so với hiện tại.
Theo hồ sơ khoa học của IUGS, Tràng An là một trong những ví dụ tiêu biểu trên thế giới về địa hình karst nhiệt đới từng nhiều lần chịu ảnh hưởng của biển nhưng hiện đã nổi hoàn toàn trên đất liền.
Karst là dạng địa hình hình thành khi các loại đá dễ hòa tan, đặc biệt là đá vôi, bị nước bào mòn trong thời gian dài. Quá trình này có thể tạo ra những hang động, thung lũng, núi đá hình nón hoặc hình tháp với hình dáng độc đáo.
Trải qua hơn 20 triệu năm biến đổi, các khối đá vôi ở Tràng An dần bị chia cắt và bào mòn, hình thành hệ thống núi, hang động và những dòng nước ngầm liên thông như ngày nay.
Đặc biệt, những biến động khí hậu và sự thay đổi mực nước biển trong quá khứ từng khiến khu vực núi đá vôi Tràng An nhiều lần trở thành một quần đảo.
Các nhà khoa học đã tìm thấy nhiều dấu vết chứng minh điều đó, như ngấn ăn mòn trên vách núi, bề mặt đá từng chịu tác động của sóng biển, trầm tích bãi biển và vỏ các sinh vật biển cổ.
Những dấu tích này giống như các “trang nhật ký” được thiên nhiên lưu giữ, giúp giới nghiên cứu tìm hiểu về những lần biển tiến, biển lùi và sự biến đổi của cảnh quan qua nhiều thời kỳ.
Bên cạnh quá trình kiến tạo địa chất và bồi tụ ven biển, hoạt động xây dựng đê ngăn nước trong khoảng 1.000 năm gần đây cũng góp phần định hình cảnh quan Tràng An hiện tại.
Nơi lưu giữ dấu chân con người từ 40.000 năm trước
Giá trị của Tràng An không chỉ nằm ở những khối núi đá vôi hay hệ thống hang động kỳ thú mà còn ở các dấu tích khảo cổ học.
Theo hồ sơ IUGS, khu vực này ghi nhận bằng chứng về hoạt động cư trú của con người trong ít nhất 40.000 năm.
Điều đặc biệt là các cộng đồng người tiền sử đã sinh sống và thích nghi với những thay đổi lớn của môi trường tự nhiên, từ thời kỳ mực nước biển biến động đến khi cảnh quan dần mang diện mạo như ngày nay.
Thông qua những di vật khảo cổ và bằng chứng địa chất, các nhà nghiên cứu có thể tìm hiểu cách con người lựa chọn nơi cư trú, khai thác nguồn thức ăn và thích nghi với điều kiện sống qua nhiều giai đoạn lịch sử.
Sự kết hợp giữa giá trị địa chất và khảo cổ khiến Tràng An trở thành địa điểm có ý nghĩa đặc biệt trong việc nghiên cứu mối quan hệ lâu dài giữa con người với thiên nhiên.
Thêm dấu mốc quốc tế cho Di sản thế giới Tràng An
Trước khi được IUGS ghi danh, Tràng An đã được UNESCO công nhận là Di sản Văn hóa và Thiên nhiên thế giới vào năm 2014, trở thành di sản hỗn hợp đầu tiên của Việt Nam và Đông Nam Á.
Quần thể danh thắng Tràng An có diện tích vùng di sản khoảng 6.226 ha và vùng đệm khoảng 6.026 ha, bao gồm hệ thống núi đá vôi, hang động, sông nước cùng nhiều di tích lịch sử, văn hóa.
Theo UNESCO, giá trị nổi bật toàn cầu của Tràng An thể hiện qua cảnh quan thiên nhiên đặc sắc, lịch sử phát triển địa chất và những bằng chứng về quá trình con người thích nghi với môi trường.
Việc được IUGS ghi danh năm 2026 tiếp tục khẳng định ý nghĩa khoa học của vùng karst nhiệt đới này đối với nghiên cứu lịch sử Trái Đất.
Tràng An được giới thiệu tại trang 230-231 của ấn phẩm The Third 100 IUGS Geological Heritage Sites, với những thông tin về địa hình, dấu tích biển cổ và quá trình biến đổi cảnh quan. Hồ sơ có sự đóng góp của các nhà khoa học Việt Nam và quốc tế.
Danh hiệu mới cũng mở ra cơ hội để Tràng An được giới thiệu đến du khách dưới góc nhìn khoa học, bên cạnh những trải nghiệm tham quan sông nước vốn đã rất nổi tiếng.
Thông qua các hoạt động giáo dục di sản, du khách, đặc biệt là học sinh, có thể tìm hiểu vì sao núi đá vôi hình thành, những hang động ra đời như thế nào và vì sao dấu tích của biển cổ lại xuất hiện giữa vùng núi ngày nay.
Tuy nhiên, sự ghi nhận quốc tế cũng đi kèm trách nhiệm bảo vệ những giá trị quý giá của di sản. Việc gìn giữ các dấu tích địa chất, di chỉ khảo cổ, môi trường tự nhiên và kiểm soát tác động từ hoạt động du lịch là những nhiệm vụ quan trọng để Tràng An tiếp tục được bảo tồn bền vững.
Hơn một thập kỷ sau khi trở thành Di sản thế giới UNESCO, Tràng An tiếp tục ghi dấu trên bản đồ di sản quốc tế. Không chỉ sở hữu vẻ đẹp khiến du khách say mê, vùng đất này còn được ví như một cuốn sách khổng lồ của thiên nhiên, lưu giữ câu chuyện về lịch sử Trái Đất và hành trình thích nghi của con người qua hàng chục nghìn năm.












