Mua bán người là một trong những loại tội phạm xâm hại nghiêm trọng quyền con người và đang trở thành vấn đề đáng lo ngại trên phạm vi toàn cầu. Cùng với sự phát triển của công nghệ số, các đối tượng phạm tội ngày càng lợi dụng không gian mạng để tiếp cận, dụ dỗ và khống chế nạn nhân.
Theo thống kê của Bộ Công an, giai đoạn 2011–2013, trung bình mỗi năm, cả nước phát hiện khoảng 480 vụ mua bán người, liên quan hơn 720 đối tượng và gần 890 nạn nhân. Đến giai đoạn 2014–2023, số vụ giảm xuống còn khoảng 240 vụ mỗi năm, song phương thức, thủ đoạn của các đối tượng ngày càng tinh vi, chủ yếu được thực hiện thông qua Internet và các nền tảng mạng xã hội.
Những "chiếc bẫy" được giăng trên mạng
Không gian mạng mang đến nhiều tiện ích trong học tập, giao lưu và tìm kiếm việc làm. Tuy nhiên, đây cũng là môi trường để các đối tượng lừa đảo, mua bán người che giấu danh tính, tiếp cận nạn nhân và điều hành các đường dây phạm tội.
Theo Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05), Bộ Công an, nạn nhân thường là phụ nữ trẻ, học sinh, sinh viên, người tìm việc hoặc người dân ở vùng sâu, vùng xa – những người còn hạn chế về kỹ năng nhận diện rủi ro trên môi trường mạng.
Các đối tượng thường sử dụng nhiều thủ đoạn khác nhau, trong đó phổ biến là:
Giả danh người yêu, bạn bè trên mạng: Các đối tượng tạo tài khoản mạng xã hội hoặc trò chơi trực tuyến với hình ảnh hấp dẫn, thường xuyên nhắn tin quan tâm, từng bước xây dựng “mối quan hệ tình cảm”. Sau khi tạo được lòng tin, chúng dụ dỗ nạn nhân đi du lịch, kết hôn hoặc sang nước ngoài làm việc rồi bán cho các đường dây mua bán người.
Tuyển dụng “việc nhẹ, lương cao”: Nhiều trang web hoặc trang mạng xã hội giả mạo đăng thông tin tuyển dụng với mức thu nhập hấp dẫn, không yêu cầu bằng cấp, thậm chí hứa hẹn bao ăn ở và hỗ trợ chi phí đi lại. Sau khi nạn nhân đồng ý, các đối tượng yêu cầu nộp phí, gửi giấy tờ cá nhân hoặc di chuyển đến địa điểm hẹn trước. Từ đó, nạn nhân có nguy cơ bị khống chế, đưa đi nơi khác và mất liên lạc với gia đình.
Lợi dụng ước mơ nổi tiếng của giới trẻ: Một số đối tượng mạo danh công ty giải trí, đơn vị tuyển người mẫu, diễn viên, người dẫn chương trình hoặc người sáng tạo nội dung để dụ dỗ trẻ em, thanh thiếu niên gửi ảnh và video cá nhân. Những dữ liệu này sau đó có thể bị sử dụng để tống tiền, đe dọa hoặc ép buộc nạn nhân tham gia các hoạt động trái pháp luật.
Ẩn mình trong các ứng dụng nhắn tin mã hóa: Telegram, WhatsApp, Discord và nhiều nền tảng xuyên biên giới khác thường bị các đường dây tội phạm lợi dụng để liên lạc, điều hành, trao đổi thông tin về nạn nhân hoặc che giấu hành vi phạm tội, gây nhiều khó khăn cho lực lượng chức năng.
Theo các chuyên gia an ninh mạng, điểm chung trong nhiều vụ việc là các đối tượng luôn tìm cách tạo lòng tin trước khi yêu cầu nạn nhân giữ bí mật, chuyển tiền, cung cấp thông tin cá nhân hoặc rời khỏi nơi cư trú. Đây đều là những dấu hiệu cảnh báo mà mỗi người cần đặc biệt lưu ý.
Chủ động bảo vệ mình trước những lời mời gọi hấp dẫn
Trao đổi với phóng viên Báo Thiếu niên Tiền phong và Nhi đồng, luật sư Lưu Thị Ngọc Lan – Văn phòng Luật sư Hà Lan và Cộng sự, Đoàn Luật sư TP. Hà Nội – cho biết cần phân biệt giữa hành vi lừa đảo chiếm đoạt tài sản và tội phạm mua bán người.
“Lừa đảo qua mạng chủ yếu nhằm chiếm đoạt tiền hoặc tài sản, còn mua bán người là hành vi chiếm đoạt con người để bóc lột sức lao động, bóc lột tình dục hoặc thực hiện các mục đích trái pháp luật khác”, luật sư phân tích.
Theo luật sư Lưu Thị Ngọc Lan, trẻ em và thanh thiếu niên nên thực hiện nguyên tắc “chậm lại một chút” trước mọi lời mời gọi trên mạng. Các bạn cần kiểm tra kỹ tài khoản, đường dẫn và nguồn thông tin; tuyệt đối không cung cấp giấy tờ cá nhân, hình ảnh riêng tư, mã xác thực hoặc chuyển tiền khi chưa kiểm chứng.
Khi nhận được lời mời làm việc, du lịch hoặc kết bạn có dấu hiệu bất thường, các bạn nên trao đổi ngay với cha mẹ, thầy cô hoặc người thân để được hỗ trợ.
Một dấu hiệu dễ nhận biết là các đối tượng thường tạo áp lực về thời gian, liên tục hối thúc và yêu cầu nạn nhân giữ bí mật. Khi gặp tình huống như vậy, các bạn cần bình tĩnh, dừng trao đổi và tìm kiếm sự giúp đỡ từ người lớn.
Luật sư Lưu Thị Ngọc Lan cũng cho biết, tùy tính chất và mức độ vi phạm, người phạm tội mua bán người có thể bị phạt tù từ 5 năm đến 20 năm hoặc tù chung thân. Khi phát hiện dấu hiệu nghi vấn, các bạn có thể nhờ người lớn gọi đến Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 để được tư vấn; gọi số điện thoại khẩn cấp 113 trong trường hợp cần sự hỗ trợ của lực lượng công an. Đồng thời, cần trình báo và cung cấp thông tin cho cơ quan công an gần nhất để kịp thời ngăn chặn hành vi phạm tội.
Bên cạnh sự vào cuộc của các cơ quan chức năng, nhiều trường học cũng tăng cường giáo dục kỹ năng sử dụng Internet an toàn thông qua các buổi sinh hoạt chuyên đề, hoạt động trải nghiệm và tuyên truyền pháp luật.
Bạn Nguyễn Thanh Mai – Liên đội phó trường THCS Ngô Sĩ Liên – chia sẻ: “Trường tớ đã tổ chức nhiều buổi tuyên truyền pháp luật, trong đó có nội dung phòng, chống lừa đảo trên mạng xã hội với sự tham gia của các chú công an. Nhờ được thực hành xử lý tình huống, chúng tớ dễ ghi nhớ và biết cách ứng phó khi gặp những lời mời gọi đáng ngờ”.
Theo Thanh Mai, những chiêu trò học sinh thường gặp là tin nhắn thông báo trúng học bổng, lời mời chơi game nhận thưởng, tuyển cộng tác viên trực tuyến hoặc kết bạn, làm quen từ người lạ.
“Từ những buổi tuyên truyền, tớ nhận thấy nếu được xem video tình huống, tham gia sân khấu hóa hoặc các cuộc thi tìm hiểu pháp luật, học sinh sẽ dễ tiếp thu hơn, đồng thời biết cách tự bảo vệ mình khi sử dụng Internet”, Thanh Mai nói.
Các chuyên gia cũng khuyến cáo kỹ năng số và kỹ năng tự bảo vệ cần được trang bị cho trẻ em từ sớm. Mỗi bạn hãy ghi nhớ nguyên tắc "5 không": Không vội tin – Không cung cấp thông tin cá nhân – Không gặp người lạ – Không chuyển tiền theo yêu cầu trên mạng.
Chỉ với một chút cảnh giác, mỗi người đều có thể góp phần bảo vệ bản thân và chung tay ngăn chặn tội phạm lừa đảo, mua bán người trên không gian mạng.
