Thuật toán khiến người dùng khó rời màn hình
Với nhiều người, ngày mới bắt đầu bằng việc mở TikTok, Instagram Reels hay YouTube Shorts. Dự định chỉ xem vài phút nhưng rất dễ kéo dài thành hàng chục phút, thậm chí hàng giờ.
Sự phổ biến của video ngắn cũng làm dấy lên câu hỏi: Liệu chúng có đang thay đổi cách não bộ con người hoạt động?
Để tìm câu trả lời, các nhà nghiên cứu thuộc Đại học Bayreuth (Đức) đã tổng hợp 42 nghiên cứu với gần 30.000 người tham gia, chủ yếu là trẻ em và thanh thiếu niên, nhóm sử dụng mạng xã hội nhiều nhất hiện nay. Kết quả được công bố trên tạp chí European Child and Adolescent Psychiatry.
Theo nhóm nghiên cứu, video ngắn tạo nên một môi trường truyền thông rất khác so với truyền hình hay video trực tuyến truyền thống nhờ ba yếu tố: Thuật toán cá nhân hóa nội dung, cơ chế cuộn vô hạn và nhịp chuyển đổi cực nhanh giữa các video.
Không giống truyền hình với thời lượng và điểm kết thúc rõ ràng, TikTok hay YouTube Shorts liên tục đề xuất video tiếp theo, khiến người dùng gần như không phải đưa ra quyết định mà chỉ cần tiếp tục vuốt màn hình.
Chuyên gia Aza Raskin, đồng sáng lập Trung tâm Công nghệ Nhân văn, cho biết phía sau giao diện đơn giản là hệ thống AI được huấn luyện từ hành vi của hàng tỷ người dùng. Thuật toán liên tục phân tích để dự đoán chính xác nội dung nào có thể giữ mỗi người ở lại lâu nhất.
Theo PGS Anna Lembke, chuyên gia tâm thần học tại Trường Y Đại học Stanford (Mỹ), những video ngắn với hình ảnh liên tục thay đổi có khả năng kích thích hệ thống dopamine - chất dẫn truyền thần kinh tạo cảm giác hưng phấn. Vì vậy, nhiều người biết mình nên dừng lại nhưng vẫn khó rời khỏi màn hình, tương tự như cơ chế hình thành nhiều hành vi gây nghiện khác.
Nhiều dấu hiệu đáng lo nhưng chưa thể kết luận nguyên nhân
Theo chuyên gia thần kinh học Ben Rein, yếu tố quan trọng nhất không phải thao tác cuộn vô hạn mà là khả năng cá nhân hóa của thuật toán. Hệ thống không chỉ ghi nhận người dùng thích nội dung gì mà còn phân tích thời gian dừng xem, tốc độ vuốt, video được xem lại, chia sẻ hay bình luận để ngày càng hiểu sở thích của từng người.
Trong 42 nghiên cứu được tổng hợp, các nhà khoa học ghi nhận nhiều biểu hiện xuất hiện khá nhất quán ở những người sử dụng video ngắn với tần suất cao như giảm khả năng tập trung, suy giảm trí nhớ làm việc, tăng mức độ lo âu, trầm cảm, giảm khả năng tự kiểm soát và xuất hiện các dấu hiệu giống hành vi nghiện.
Tuy nhiên, Marlene Ebster, tác giả chính của nghiên cứu, nhấn mạnh rằng hiện chưa có đủ bằng chứng để khẳng định video ngắn trực tiếp gây tổn thương não hay làm thay đổi hệ thống dopamine. Phần lớn các công trình mới chỉ cho thấy mối liên hệ, chưa chứng minh được quan hệ nhân quả.
Vì vậy, thay vì cấm hoàn toàn các nền tảng video ngắn, nhóm nghiên cứu cho rằng điều quan trọng hơn là giúp người dùng, đặc biệt là trẻ em và thanh thiếu niên, hiểu cách các thuật toán hoạt động để chủ động kiểm soát thời gian sử dụng.
Các chuyên gia cũng nhận định thách thức này có thể còn lớn hơn khi trí tuệ nhân tạo phát triển. Theo Aza Raskin, AI tạo sinh trong tương lai không chỉ lựa chọn nội dung có sẵn mà còn có thể tạo ra vô số video, hình ảnh hoặc trải nghiệm được cá nhân hóa nhằm giữ chân từng người dùng lâu hơn.
