Không có người Việt nào xa lạ với truyện cổ tích Tấm Cám. Truyện kể rằng Tấm và Cám là hai chị em cùng cha khác mẹ, cha mẹ mất sớm nên Tấm phải sống với mẹ con dì ghẻ và bị đối xử tệ bạc. Tấm hiền lành, chăm chỉ nhưng luôn bị mẹ con Cám ức hiếp: đi bắt tép – bị Cám lừa, nuôi cá bống – bị mẹ con Cám làm thịt… Khi được làm hoàng hậu, Tấm bị mẹ con Cám hãm hại nhiều lần và phải hóa thân thành chim vàng anh, cây xoan đào, khung cửi, quả thị. Cuối cùng, bằng một sự tình cờ, vua nhận ra Tấm và đưa nàng trở về hoàng cung, mẹ con Cám bị trừng trị.
Câu chuyện quen thuộc này đã đi qua cuộc đời của bao kiếp người trong suốt dặm dài lịch sử người Việt. Đến nay, dù đã trải qua hàng nghìn năm kể từ khi ra đời, vẫn nghe đâu đây “truyện cổ thầm thì – Lời cha ông dạy cũng vì đời sau” (Truyện cổ nước mình – Lâm Thị Mỹ Dạ). Ở mỗi thời đại sẽ nghe thấy những tiếng “thầm thì” khác nhau. Ở thời đại này, chúng ta nghe được những lời dạy gì của cha ông từ truyện cổ tích Tấm Cám?
1. Bài học từ hoàn cảnh và sự ngây thơ của Tấm
Trong câu chuyện này, cô gái mồ côi tội nghiệp ấy vấp phải quy luật nghiệt ngã nghìn đời trong xã hội Việt cổ “Mấy đời bánh đúc có xương - Mấy đời mẹ ghẻ lại thương con chồng”.
Chi tiết Cám đong đưa những lời dối trá “Chị Tấm ơi chị Tấm! Đầu chị lấm, chị hụp cho sâu, kẻo về dì mắng” để cướp đoạt giỏ tép của Tấm, khiến Tấm phải bật khóc tức tưởi cho ta hai bài học, tương ứng với câu châm ngôn của ai đó: “Thực ra kẻ xấu không đáng sợ. Đáng sợ nhất là người giả vờ tốt với mình”; “Nếu bạn lừa được ai đó thì đừng vội nghĩ rằng họ là kẻ ngốc, mà chỉ là họ đã tin tưởng bạn quá nhiều so với những gì bạn xứng đáng được hưởng”.
2. Bài học từ quá trình tìm đến hạnh phúc của Tấm
Ngày trẩy hội, mẹ con Cám trộn thóc lẫn gạo để bắt Tấm nhặt nhằm ngăn không cho Tấm được hưởng chút hạnh phúc bình dị như bao người. Nhờ ông Bụt gọi đàn chim đến giúp, nhờ bốn lọ xương cá bống mà Tấm có đủ mọi thứ cần thiết như quần áo đẹp, giày, ngựa để bắt đầu hành trình vươn tới hạnh phúc của mình. Nhưng nếu chỉ có Bụt giúp thôi thì chưa đủ. Giả sử Tấm một mực không muốn hoặc không dám đi dự hội thì nàng có cơ hội được đội vương miện hoàng hậu không?
Trong chặng đầu đời, Tấm là hiện thân của nỗi buồn rầu, đau khổ trước sự khôn ngoan ăn người đáng sợ của mẹ con Cám; nhưng nghịch cảnh càng làm cho nàng ý thức sâu sắc hơn về giá trị của bản thân mình. Như vậy, để có cơ hội trở thành hoàng hậu thì khao khát đó phải nảy nở từ chính tâm khảm của Tấm. Lời cha ông dạy chúng ta hé mở từ mệnh đề đó. Nếu chúng ta không có nghị lực, không có động lực vươn lên, không tự ý thức sâu sắc về giá trị của bản thân và ấp ủ khát vọng thì mọi ước mơ sẽ mãi chỉ là mơ ước ngoài tầm với.
3. Bài học từ quá trình giành lại hạnh phúc của Tấm
Nếu ở giai đoạn đầu, hai mẹ con Cám được miêu tả là kẻ tàn nhẫn, “khôn vặt” thì ở giai đoạn sau, hai mẹ con Cám hiện nguyên hình là kẻ độc ác máu lạnh, chẳng kiêng dè bất cứ một giá trị đạo đức nào.
Trải qua nhiều tai kiếp luân hồi, cuối cùng, Tấm hóa thân thành quả thị, được vua nhận ra và trở về hoàng cung làm hoàng hậu – một kết cục lý tưởng:
Dẫu cả khi cay đắng ngậm ngùi
Thì cô Tấm vẫn về làm hoàng hậu (thơ Nguyễn Khoa Điềm)
Theo quan niệm dân gian Việt Nam, hạnh phúc không thể đạt được một cách dễ dàng. Vì thế, chúng ta phải tự mình nắm lấy hạnh phúc và đấu tranh để giữ gìn hạnh phúc đó. Điều này thể hiện ở việc vai trò của Bụt chấm dứt khi Tấm bước vào cuộc đấu tranh giành lại sự sống. Chúng ta không còn thấy Tấm khóc nữa, nàng đã tự mình giành và giữ hạnh phúc trong cuộc chiến không ngừng nghỉ, không khoan nhượng giữa cái thiện với cái ác.
Đến cuối truyện, khi Cám hỏi Tấm về bí quyết làm trắng da thì nàng đã có một quyết định: dội nước sôi, khiến Cám phải trả giá cho tội ác mà mẹ con Cám đã gieo. Có thể hiểu đó là câu trả lời quyết liệt, dữ dội nhưng đó cũng là kết quả mà Cám vì lòng tham đến cùng, đã tự lựa chọn.
Tựu trung lại, câu chuyện Tấm Cám cho thấy cuộc đời này là một giấc mơ nhọc nhằn, hạnh phúc là hạt trân châu rất hiếm trong đại dương trần thế này. Do vậy, chúng ta cần biết chấp nhận thử thách và nỗ lực hơn để cho mình cơ hội sống ngẩng cao đầu.
Nhìn ở góc độ khác, chúng ta thấy: Bằng cách sống và chết của mình, cô Tấm đã nuôi dưỡng và gieo vào lòng người những ước mơ thiện lành. Vì thế, ở mỗi truyện cổ tích nói chung, ở câu chuyện Tấm Cám nói riêng, có lẽ bài học căn cốt nhất mà cha ông muốn nhắc nhở con cháu đời sau chính là: Hãy luôn giữ trong lòng những hạt giống thiện, hãy luôn biết vươn lên từ mọi nghịch cảnh và dám đấu tranh vì khát vọng chân chính của mình. Bạn sẽ thấy, cuộc sống luôn có điều kì diệu!
