6 kỹ năng nền tảng của một công dân số nhí
Để tham gia môi trường mạng an toàn, trẻ em cần được trang bị đồng thời kỹ năng số, kỹ năng xã hội - cảm xúc và khả năng tự bảo vệ. Tinh thần này cũng phù hợp với Chương trình “Bảo vệ và hỗ trợ trẻ em phát triển trên môi trường mạng giai đoạn 2026 - 2030” theo Quyết định số 468/QĐ-TTg ngày 23/3/2026 của Thủ tướng Chính phủ (sau đây gọi tắt là Quyết định số 468/QĐ-TTg), trong đó nhấn mạnh việc phòng ngừa nguy cơ, nâng cao nhận thức, hỗ trợ và can thiệp khi trẻ gặp tổn thương trên môi trường số. Sáu kỹ năng nền tảng gồm:
Biết tìm kiếm và kiểm chứng thông tin: Internet có vô số thông tin, nhưng không phải điều gì xuất hiện trên màn hình cũng chính xác. Các bạn cần biết tìm nguồn đáng tin cậy, so sánh thông tin và kiểm chứng trước khi tin hoặc chia sẻ.
Biết bảo vệ thông tin cá nhân: Họ tên, địa chỉ, số điện thoại, mật khẩu, hình ảnh riêng tư… đều cần được bảo vệ. Các bạn cũng cần biết cách đặt mật khẩu an toàn và nhận diện những yêu cầu đáng ngờ.
Biết nhận diện nguy cơ: Lừa đảo trực tuyến, tài khoản giả mạo, đường link đáng ngờ, bắt nạt trên mạng hay lời mời kết bạn từ người lạ đều có thể trở thành nguy cơ. Khi cảm thấy không an toàn, các bạn cần biết dừng lại và tìm người lớn hỗ trợ.
Biết giao tiếp và ứng xử văn minh: Màn hình không làm những lời nói tổn thương trở nên “vô hại”. Một công dân số cần biết tôn trọng, lắng nghe, không chế giễu, xúc phạm hoặc lan truyền hình ảnh, thông tin làm tổn thương người khác.
Biết sáng tạo và sử dụng AI có trách nhiệm: Công nghệ và AI có thể hỗ trợ học tập, sáng tạo nhưng không nên được sử dụng để gian lận, tạo nội dung gây hại hoặc đánh lừa người khác. Khi sử dụng sản phẩm do AI tạo ra, các bạn cần kiểm tra lại thông tin và hiểu trách nhiệm của mình đối với nội dung được chia sẻ.
Biết tìm kiếm sự trợ giúp: Không phải vấn đề nào trên mạng trẻ cũng có thể tự giải quyết. Khi gặp nội dung đáng sợ, bị đe dọa, bắt nạt, lừa đảo hoặc bị yêu cầu giữ bí mật, các bạn cần biết tìm đến cha mẹ, thầy cô hoặc người lớn đáng tin cậy.
Tự bảo vệ mình và không làm tổn thương người khác
Một công dân số không chỉ hỏi: "Làm thế nào để mình an toàn?", mà còn cần biết: "Mình có đang khiến người khác gặp nguy hiểm hay tổn thương không?".
Hãy thử tưởng tượng: Một bạn trong lớp bị đăng một bức ảnh riêng tư lên nhóm chat. Một số bạn thấy thú vị nên tiếp tục chia sẻ. Những người chia sẻ sau có thể không phải là người tạo ra bức ảnh, nhưng hành động của họ vẫn khiến nội dung lan rộng hơn. Đó là lý do kỹ năng số cần đi cùng sự tôn trọng và đồng cảm.
Trong môi trường số, “dấu chân” của mỗi người không chỉ là những gì mình đăng mà còn là những gì mình bấm thích, bình luận, chia sẻ hoặc tiếp tay lan truyền.
“Dưới góc độ tâm lý học phát triển và an toàn mạng, việc trẻ em thường xuyên tiếp xúc với các thông tin sai lệch, hình ảnh giả hoặc nội dung độc hại trên mạng có thể gây ra những hậu quả sâu sắc và lâu dài, tác động trực tiếp vào hai trụ cột quan trọng nhất trong quá trình trưởng thành nhận thức và hành vi cụ thể. Đặc biệt có thể trở thành nạn nhân hoặc kẻ tiếp tay cho tội phạm mạng do nhận thức yếu kém, trẻ dễ bị dụ dỗ chia sẻ thông tin cá nhân, tham gia vào các hội nhóm độc hại, hoặc vô tình lan truyền (share/remix) các nội dung xâm phạm danh dự người khác, biến mình thành mắt xích phát tán nội dung vi phạm pháp luật”, Trung tá, Thạc sĩ tâm lý Nguyễn Thị Duyên - Giảng viên cao cấp, trường Cao đẳng Cảnh sát nhân dân I (Bộ Công an) - nhấn mạnh.
Vì vậy, trẻ em không nên tin mọi thông tin xuất hiện trên mạng. Trước khi bấm thích, bình luận hay chia sẻ, các bạn nên dừng lại để kiểm chứng từ những nguồn đáng tin cậy. Khi gặp nội dung khiến mình sợ hãi, bị đe dọa, bắt nạt, lừa đảo hoặc có dấu hiệu xâm hại, điều quan trọng là ngừng tương tác, lưu lại bằng chứng cần thiết và báo ngay cho cha mẹ, thầy cô hoặc người lớn đáng tin cậy.
Không để trẻ em phải "tự bơi" trên Internet
Trang bị kỹ năng cho trẻ không có nghĩa là trao cho các bạn một thiết bị rồi nói: “Hãy tự bảo vệ mình!”. Mục tiêu của Quyết định số 468/QĐ-TTg là xây dựng một hệ thống bảo vệ có khả năng phòng ngừa, , tư vấn, hỗ trợ và can thiệp khi trẻ gặp nguy cơ trên môi trường mạng. Vì vậy, trách nhiệm phải được chia sẻ giữa gia đình, nhà trường, cơ quan quản lý, các tổ chức xã hội và doanh nghiệp công nghệ.
Bộ Y tế ban hành Quyết định số 1341/QĐ-BYT ngày 12/5/2026 ban hành Kế hoạch triển khai Quyết định số 468/QĐ-TTg trong đó đặt trọng tâm vào các kỹ năng bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng gồm: Ứng dụng công nghệ thông tin, hiện đại hóa hệ thống tiếp nhận, điều phối, xử lý phản ánh, trình báo thông tin xâm hại trẻ em của Tổng đài điện thoại quốc gia bảo vệ trẻ em (số 111); nghiên cứu khoa học về "Sức khỏe tâm thần số của trẻ em" dưới tác động của công nghệ số; thường xuyên tổ chức tập huấn kiến thức, kỹ năng về bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng, nhận diện nguy cơ trẻ em bị xâm hại trên môi trường mạng, hướng dẫn kỹ năng sử dụng mạng an toàn và năng lực phân loại, điều phối tin báo đến lực lượng chức năng phục vụ hoạt động tư vấn, hỗ trợ, can thiệp của Tổng đài 111; triển khai các chương trình tập huấn kỹ năng giao tiếp, tương tác, hướng dẫn thân thiện đối với trẻ em cho đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức, cộng tác viên làm công tác bảo vệ trẻ em.
Ở cấp trường học, kỹ năng số vì thế không nên chỉ xuất hiện trong một buổi tuyên truyền. Các tình huống về kiểm chứng thông tin, bảo vệ dữ liệu cá nhân, ứng xử trên mạng hay sử dụng AI có thể được đưa vào môn học, hoạt động trải nghiệm, sinh hoạt lớp và các hoạt động giáo dục khác.
Gia đình cũng có vai trò quan trọng. Khi trẻ gặp một sự cố trên mạng, điều các bạn cần đầu tiên không phải là lời trách mắng, mà là một người lớn bình tĩnh lắng nghe, cùng đánh giá mức độ nguy hiểm và tìm cách hỗ trợ. Nếu sự việc liên quan đến xâm hại, đe dọa hoặc tổn thương nghiêm trọng, trẻ cần được kết nối với Tổng đài 111 hoặc cơ quan chức năng phù hợp.
Một điểm đáng chú ý khác trong Kế hoạch của Bộ Y tế là nhiệm vụ nghiên cứu "sức khỏe tâm thần số của trẻ em" dưới tác động của nội dung độc hại và hành vi lạm dụng công nghệ số. Đồng thời, trẻ bị xâm hại trên môi trường mạng cần được tư vấn, hỗ trợ phục hồi tâm lý, thể chất, tinh thần và hỗ trợ pháp lý. Điều đó cho thấy kỹ năng công dân số không chỉ nhằm tránh rủi ro, mà còn giúp trẻ nhận ra khi nào mình đang bị tổn thương và biết tìm đến đúng nơi để được trợ giúp.
Internet sẽ tiếp tục thay đổi và AI sẽ ngày càng hiện diện sâu hơn trong cuộc sống. Nhưng những nguyên tắc của một công dân số vẫn không thay đổi: biết chọn lọc và kiểm chứng thông tin; bảo vệ dữ liệu cá nhân; tôn trọng người khác; sử dụng công nghệ có trách nhiệm; nhận diện nguy cơ; và chủ động tìm kiếm sự trợ giúp khi cần. Khi có kỹ năng và luôn có người lớn, nhà trường cùng các cơ quan hỗ trợ đồng hành, trẻ em mới có thể thực sự phát triển an toàn, lành mạnh trong môi trường số.
